Rau màu ở Hóc Môn chủ yếu là rau ăn lá ngắn ngày (rau muống, cải các loại, dền, mồng tơi, rau thơm) và rau ăn trái (khổ qua, dưa leo, bầu bí, đậu), trồng trên liếp, tưới bằng nước giếng hoặc nước kênh, hái lúc sáng sớm để kịp chợ. Vòng quay vài tuần một lứa giúp nhà nông có tiền đều, nhưng đổi lại là công lao động lớn và rủi ro mưa nắng thất thường.
Vùng rau Hóc Môn từng là nguồn rau xanh quan trọng của Sài Gòn. Ngày nay diện tích giảm nhiều, nhưng ở các vùng còn đất nông nghiệp thuộc xã Xuân Thới Sơn, Đông Thạnh và rải rác ở các xã khác, những liếp rau vẫn còn. Bài này nhìn từ phía người trồng: trồng rau ven đô vận hành ra sao, chi phí và công sức nằm ở đâu, vì sao nhiều hộ chuyển đổi. Chuyện mua rau ở chợ và chọn rau tươi thuộc chuyên mục ẩm thực của trang.
Vì sao Hóc Môn từng là vựa rau của thành phố
Lợi thế đầu tiên của rau ven đô là khoảng cách. Rau ăn lá héo nhanh, càng chở xa càng mất giá. Một vùng trồng chỉ cách chợ nội thành chừng một giờ đi đường cho phép hái lúc tờ mờ sáng, bán trong buổi sáng, gần như không cần bảo quản lạnh. Hóc Môn, cùng các vùng ven như Củ Chi, Bình Chánh, Quận 12 cũ, có lợi thế đó trong nhiều chục năm.
Lợi thế thứ hai là đất và nước. Đất giồng pha cát dễ làm liếp, thoát nước nhanh; nước giếng nông dùng tưới được quanh năm ở nhiều nơi; các khu đất thấp hơn gần kênh có thể tận dụng nước kênh. Lợi thế thứ ba là chợ: hệ thống chợ trong vùng và về sau là chợ đầu mối nông sản ở Hóc Môn tạo đầu ra gần, người trồng có thể tự chở rau đi bán hoặc bán cho thương lái tại ruộng.
Những lợi thế này đến nay vẫn còn, nhưng bị lấn át bởi một lực lớn hơn: giá trị đất ở. Khi một mảnh đất có thể xây nhà, cho thuê trọ hay bán đi, thu nhập từ rau khó cạnh tranh. Đó là câu chuyện xuyên suốt của nông nghiệp Hóc Môn mấy chục năm qua.
Các nhóm rau thường gặp và đặc điểm canh tác
Bảng dưới gom các nhóm rau phổ biến ở vùng ven đô Nam Bộ như Hóc Môn; thời gian cho thu hoạch là tương đối, tùy giống và mùa:
| Nhóm rau | Ví dụ | Đặc điểm khi trồng |
|---|---|---|
| Rau ăn lá rất ngắn ngày | Rau muống hạt, cải ngọt, cải xanh, dền, mồng tơi | Vài tuần là thu; gieo dày, cần tưới đều; rất nhạy với mưa to làm dập lá |
| Rau thơm, rau gia vị | Húng, quế, ngò, tía tô, hành lá | Cắt nhiều lứa; cần đất tơi, ẩm; giá trị cao trên diện tích nhỏ |
| Rau ăn trái | Khổ qua, dưa leo, bầu, bí, mướp, đậu đũa | Cần giàn; thời gian dài hơn; hái nhiều đợt; dễ bị sâu đục trái |
| Rau củ | Củ cải, khoai lang lấy đọt | Ít hơn rau lá ở vùng ven đô; một số hộ trồng xen |
| Rau thủy sinh | Rau muống nước, rau nhút ở chỗ trũng | Tận dụng ao, mương, ruộng thấp; phụ thuộc chất lượng nước |
Hộ trồng rau ven đô thường không trồng một loại mà xoay vòng nhiều loại trên cùng thửa: vừa giảm sâu bệnh tích tụ, vừa giảm rủi ro khi một loại xuống giá. Kinh nghiệm chọn loại nào, lúc nào là phần "nghề" mà mỗi hộ tích lũy qua nhiều năm.
Một ngày của hộ trồng rau
Nhịp ngày của người trồng rau bắt đầu rất sớm. Rau ăn lá thường được cắt, nhổ từ lúc trời còn tối hoặc mờ sáng, khi lá còn mát và giòn; sau đó rửa, lặt, bó, xếp vào sọt rồi chở đi. Có hộ tự chở ra chợ gần, có hộ giao cho thương lái tới tận ruộng, có hộ bán cho mối quen là các quán ăn, bếp ăn.
Buổi sáng sau khi giao rau là lúc làm đất, gieo hạt, cấy cây con cho lứa mới. Buổi trưa nắng gắt người ta nghỉ, chiều mát lại ra tưới, nhổ cỏ, phun phân bón lá hoặc thuốc khi cần. Mùa khô, tưới là việc nặng nhất: những hộ chưa có hệ thống tưới phun vẫn gánh thùng tưới tay, mỗi chiều đi hàng trăm lượt dọc liếp.
Rau ăn lá không chờ người: tới lứa mà không hái, rau già, ra hoa, mất giá. Vì vậy hộ trồng rau gần như không có ngày nghỉ dài, kể cả dịp Tết, khi giá rau thường tốt nhất. Đây là lý do nhiều con cháu nông hộ không muốn nối nghề dù vẫn còn đất.
Chi phí và công sức nằm ở đâu
Giống. Hạt giống rau ăn lá rẻ trên mỗi lứa nhưng phải mua liên tục; rau thơm, rau ăn trái có khi cần cây con ươm sẵn. Giống tốt quyết định nhiều tới năng suất và khả năng chịu bệnh.
Phân bón và thuốc. Phân hữu cơ, phân hoá học, phân bón lá; thuốc phòng trừ sâu bệnh khi cần. Dùng đúng loại, đúng liều, đúng thời gian cách ly không chỉ là chuyện an toàn mà còn là chuyện tiền: dùng thừa là đốt tiền.
Nước và điện. Giếng khoan, máy bơm, điện chạy bơm, ống tưới. Mùa khô kéo dài hay mạch nước ngầm hạ xuống làm chi phí này tăng.
Công lao động. Phần lớn là công của chính gia đình, ít khi được tính thành tiền. Nếu tính đủ công theo giá thuê ngoài, nhiều hộ sẽ thấy lời thật mỏng. Đây là chỗ hay bị bỏ qua khi so sánh rau với các nghề khác.
Đất. Hộ có đất riêng không mất tiền thuê nhưng chịu chi phí cơ hội: đất đó có thể cho thuê hay dùng làm việc khác. Hộ thuê đất trồng rau thì tiền thuê là khoản cố định, và hợp đồng thuê ngắn hạn tạo bất định lớn.
Mưa nắng và giá cả: hai rủi ro chính
Rủi ro thời tiết với rau ăn lá rất trực tiếp. Mưa to dập lá, ngập liếp làm thối gốc, sâu bệnh bùng lên trong mùa mưa ẩm. Nắng nóng gắt cuối mùa khô làm rau còi, cháy lá, tốn nước. Giông lốc đầu mùa mưa có thể quật đổ cả giàn khổ qua, giàn bầu. Nhà màng, nhà lưới ra đời phần lớn để giảm những rủi ro này.
Rủi ro giá đến từ việc nhiều vùng cùng trồng một loại rau vào cùng thời điểm. Khi rau từ các tỉnh đổ về nhiều, giá ở chợ đầu mối giảm, rau ven đô cũng chịu chung. Ngược lại, sau đợt mưa lớn làm hỏng rau nhiều nơi, giá có thể lên. Người trồng lâu năm thường rải lứa, tránh dồn cả ruộng vào một loại, và giữ mối bán ổn định thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào giá chợ từng ngày.
Không có số liệu chung về lời lỗ của hộ trồng rau Hóc Môn, và cũng không nên tin những con số được truyền miệng. Cách đánh giá thực tế là tự ghi sổ thu chi theo từng lứa trong vài vụ, tính cả công nhà, rồi mới so với các lựa chọn khác.
Đất, phèn và cải tạo liếp rau
Không phải đất nào ở Hóc Môn cũng giống nhau. Đất giồng cao pha cát dễ làm liếp, thoát nước nhanh nhưng giữ phân kém, phải bón nhiều lần, ít mỗi lần. Đất thấp gần sông Sài Gòn và các kênh rạch, nhất là phía Đông Thạnh, Nhị Bình cũ, có nơi nhiễm phèn, mùa khô bốc phèn lên mặt, rau còi và vàng lá. Người trồng rau phải biết đất của mình thuộc loại nào trước khi chọn rau và cách bón.
Cách cải tạo truyền thống là lên liếp cao, đào mương sâu để rửa phèn qua mùa mưa, bón vôi, bón nhiều phân hữu cơ hoai để tăng mùn. Bùn mương vét lên liếp vừa nâng liếp vừa bổ sung chất hữu cơ, nhưng phải cẩn thận nếu mương nhận nước thải từ khu dân cư, xưởng, vì bùn có thể mang theo chất ô nhiễm.
Một số hộ chuyển sang trồng trên giá thể, trong khay, chậu hoặc bầu, để tách khỏi đất kém. Cách này tốn chi phí hơn nhưng chủ động hơn. Muốn biết chính xác đất có vấn đề gì, có thể lấy mẫu gửi phân tích ở các phòng thí nghiệm nông nghiệp, thay vì đoán qua màu lá.
Vì sao diện tích rau giảm và còn lại ở đâu
Diện tích rau ở Hóc Môn giảm theo đúng quy luật của vùng ven đô: đất gần đường lớn, gần trung tâm chuyển thành nhà ở, cửa hàng, xưởng trước; đất xa hơn, trũng hơn, hoặc còn vướng quy hoạch chưa rõ thì vẫn trồng. Vì vậy những liếp rau còn lại thường nằm sâu trong các ấp, gần kênh rạch, hoặc xen kẽ giữa các khu dân cư mới.
Một phần đất rau hiện nay là đất thuê: chủ đất chưa xây, cho người khác thuê ngắn hạn để trồng rau. Kiểu canh tác này có ưu điểm là tận dụng đất trống, nhưng người thuê ít khi đầu tư lâu dài như cải tạo đất, làm nhà màng, vì không biết khi nào phải trả đất.
Diện tích giảm không có nghĩa nghề rau hết. Một số hộ chuyển sang hướng sản xuất kỹ hơn trên diện tích nhỏ: rau thơm, rau đặc sản, rau trong nhà lưới, bán cho mối riêng. Những hướng này được bàn ở các bài về nhà màng và rau theo tiêu chuẩn VietGAP trong chuyên mục.
Nếu bạn định trồng rau ở Hóc Môn
Với người mới, trồng rau ven đô có vẻ dễ vì vốn ban đầu thấp và vòng quay nhanh. Thực tế thì khó ở công sức và đầu ra. Trước khi bắt đầu, nên dành vài tuần làm cùng hoặc quan sát một hộ trồng rau trong vùng để hiểu nhịp ngày, hỏi về nguồn nước, đất có bị phèn hay ngập không, và ai sẽ mua rau của mình.
Nếu thuê đất, hợp đồng nên ghi rõ thời hạn, quyền dùng nước, quyền dựng lán, giàn, cách xử lý khi chủ đất lấy lại sớm. Các thủ tục liên quan đến đất đai nên kiểm theo quy định hiện hành và hỏi chính quyền xã. Bắt đầu nhỏ, ghi chép kỹ, mở rộng khi đã có mối bán ổn định là cách ít rủi ro nhất.
Một lời khuyên thực tế khác: đừng trồng theo phong trào. Khi thấy ai đó trúng giá một loại rau, nhiều người đổ xô trồng theo, và vài tuần sau loại rau đó lại rớt giá. Người trồng rau lâu năm ở vùng ven đô thường giữ một cơ cấu rau quen, chỉ thay đổi từng phần nhỏ để thử.
Câu hỏi thường gặp
Rau ở Hóc Môn còn đủ cung cấp cho thành phố không?
Không. Rau Hóc Môn nay chỉ là một phần nhỏ trong nguồn rau của TP.HCM, phần lớn rau về chợ từ các tỉnh khác. Rau ven đô vẫn có chỗ đứng nhờ tươi, gần, và một số loại rau thơm, rau ăn lá đặc thù.
Vùng nào ở Hóc Môn còn trồng rau nhiều?
Những khu còn đất nông nghiệp, thường xa trục đường lớn và gần kênh rạch, ở các xã Xuân Thới Sơn, Đông Thạnh và rải rác ở các xã khác của Hóc Môn cũ. Ranh giới thay đổi nhanh theo tốc độ xây dựng, nên đi thực tế là cách biết chính xác nhất.
Trồng rau có cần đăng ký gì không?
Hộ gia đình trồng rau trên đất nông nghiệp đúng mục đích thường không cần giấy phép riêng. Nếu muốn bán vào bếp ăn, siêu thị hoặc gắn nhãn an toàn, có thể cần chứng nhận theo tiêu chuẩn và giấy tờ truy xuất nguồn gốc; nên hỏi cơ quan nông nghiệp và kiểm quy định hiện hành.
Mùa nào trồng rau ăn lá dễ nhất?
Mùa khô thường thuận cho rau ăn lá vì ít bệnh, miễn là đủ nước tưới. Mùa mưa nhiều bệnh, dập lá, nhưng rau thường được giá hơn sau các đợt mưa lớn. Nhiều hộ dùng lưới che hoặc nhà lưới để trồng ổn định quanh năm.
Có nên thuê đất trống để trồng rau không?
Có thể, nhưng cần tính kỹ thời hạn thuê, nguồn nước, chất lượng đất và đầu ra. Đất thuê ngắn hạn khiến khó đầu tư lâu dài. Nên làm thử quy mô nhỏ, ghi sổ thu chi vài lứa trước khi mở rộng.