VietGAP là bộ quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt của Việt Nam; với trồng trọt, nó yêu cầu người trồng đánh giá vùng đất và nguồn nước, dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định, tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch, ghi chép đầy đủ mọi hoạt động, và có thể truy xuất được lô rau từ ruộng tới người mua. Chứng nhận do tổ chức chứng nhận đánh giá, có thời hạn và phải duy trì.
Ở vùng ven đô như Hóc Môn, VietGAP là cách để rau địa phương có chỗ đứng khác với rau trôi nổi: bán được vào bếp ăn, cửa hàng thực phẩm, siêu thị. Bài này viết từ phía người trồng: quy trình gồm những gì, việc ghi chép trên thực tế ra sao, vì sao nông hộ nhỏ thường cần vào hợp tác xã, và những lỗi hay gặp. Nội dung là nguyên lý; tiêu chuẩn và thủ tục cụ thể cần kiểm theo văn bản hiện hành và hỏi cơ quan nông nghiệp.
VietGAP là gì, và không phải là gì
VietGAP (Vietnamese Good Agricultural Practices) là thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, được ban hành thành tiêu chuẩn quốc gia cho từng lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản. Với trồng trọt, tiêu chuẩn nêu các yêu cầu về đánh giá rủi ro vùng sản xuất, giống, đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thu hoạch, sơ chế, ghi chép, truy xuất nguồn gốc, an toàn lao động và môi trường.
VietGAP không phải là nông nghiệp hữu cơ. Người trồng VietGAP vẫn được dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật, miễn là loại được phép, đúng liều, đúng cách, đúng thời gian cách ly. Mục tiêu là sản phẩm an toàn, không vượt ngưỡng dư lượng cho phép, chứ không phải "không hoá chất". Hiểu đúng điều này giúp người trồng không hứa quá với người mua, và người mua không kỳ vọng sai.
VietGAP cũng không phải là một lần cấp giấy rồi thôi. Chứng nhận có thời hạn, tổ chức chứng nhận có thể giám sát, và nếu vi phạm có thể bị thu hồi. Giá trị thật của VietGAP nằm ở việc làm đúng hằng ngày, không phải tờ giấy.
Các nhóm yêu cầu chính, nhìn từ ruộng rau
Vùng sản xuất. Phải đánh giá nguy cơ ô nhiễm từ môi trường xung quanh: gần bãi rác, xưởng, đường lớn, kênh nước thải. Ở vùng ven đô như Hóc Môn, đây là điểm khó vì đất nông nghiệp xen kẽ khu dân cư và cơ sở sản xuất; có khu không đạt ngay từ bước này.
Đất và nước. Có thể cần phân tích mẫu đất, mẫu nước tưới để biết kim loại nặng, vi sinh vật có vượt ngưỡng không. Nước kênh nhận nước thải là rủi ro lớn với rau ăn lá ăn sống.
Giống và phân bón. Ghi nguồn gốc giống; phân bón phải được phép lưu hành, phân chuồng phải được ủ hoai, không dùng phân tươi; bảo quản phân đúng chỗ, xa nguồn nước.
Thuốc bảo vệ thực vật. Chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép, theo đúng nhãn; người phun được hướng dẫn; tuân thủ thời gian cách ly; kho thuốc riêng, có khóa; vỏ bao bì thu gom đúng nơi.
Thu hoạch và sơ chế. Dụng cụ, thùng chứa sạch; nước rửa đạt yêu cầu; nơi sơ chế không để gia súc, gia cầm vào; người làm giữ vệ sinh cá nhân.
Ghi chép và truy xuất. Ghi mọi hoạt động: gieo, bón, phun, tưới, thu hoạch, bán cho ai; mỗi lô hàng phải truy được về thửa ruộng và ngày làm.
Thời gian cách ly: con số quan trọng nhất trên nhãn thuốc
Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng tới khi thu hoạch, được ghi trên nhãn mỗi loại thuốc bảo vệ thực vật. Trong khoảng thời gian này, hoạt chất phân hủy dần xuống dưới mức an toàn. Thu hoạch sớm hơn là nguyên nhân phổ biến nhất khiến rau vượt ngưỡng dư lượng.
Với rau ăn lá vòng đời ngắn, thời gian cách ly là ràng buộc lớn: nếu rau sắp tới ngày hái mà phát hiện sâu, người trồng phải chọn giữa phun thuốc và lùi ngày hái, hoặc chịu thiệt một phần. Áp lực bán đúng ngày cho mối khiến không ít người phá luật. VietGAP buộc người trồng ghi ngày phun, tên thuốc, và người thu mua có thể kiểm sổ, nên việc phá luật dễ bị lộ hơn.
Cách giảm áp lực là phòng hơn trị: luân canh, dùng lưới che, bẫy côn trùng, chọn giống chống chịu, theo dõi ruộng thường xuyên để xử lý sớm khi sâu còn ít. Khi phải dùng thuốc, ưu tiên thuốc có thời gian cách ly ngắn, nguồn gốc sinh học nếu phù hợp, và luôn đọc nhãn.
Sổ ghi chép: phần việc khó nhất với nông hộ
Hỏi các hộ trồng rau từng thử VietGAP, phần lớn sẽ nói khó nhất không phải kỹ thuật mà là ghi chép. Người trồng quen làm theo kinh nghiệm, ít khi ghi lại. VietGAP đòi hỏi ghi gần như mọi việc: ngày gieo, giống gì, bón phân gì bao nhiêu, phun thuốc gì ngày nào, tưới nước từ nguồn nào, thu hoạch bao nhiêu, bán cho ai.
Một cách làm thực tế là dùng mẫu sổ in sẵn theo cột, để ở ngay chỗ để phân thuốc, ghi ngay khi làm xong chứ không để cuối tuần mới nhớ lại. Nhiều hợp tác xã giao một người phụ trách kiểm tra sổ của các hộ thành viên mỗi tuần. Một số nơi bắt đầu dùng ứng dụng điện thoại để ghi, chụp ảnh kèm, tiện truy xuất.
Một nguyên tắc nhỏ nhưng hữu ích: ghi bằng chữ dễ đọc, ghi đúng tên thương mại và hoạt chất của thuốc như trên nhãn, giữ lại hoá đơn mua phân thuốc kẹp vào sổ. Khi tổ chức chứng nhận hay người mua kiểm tra, sổ có hoá đơn đối chiếu khớp là bằng chứng mạnh nhất cho thấy hộ làm thật.
Lợi ích của ghi chép không chỉ để đạt chứng nhận. Sổ ghi chép giúp người trồng biết mình tốn bao nhiêu cho mỗi lứa, loại thuốc nào hiệu quả, thửa nào hay bệnh. Đó là dữ liệu để làm nông như làm kinh doanh, điều mà nông nghiệp ven đô với đất đắt, công đắt bắt buộc phải làm.
Vì sao nông hộ nhỏ cần hợp tác xã
Một hộ trồng vài sào rau tự đứng ra xin chứng nhận VietGAP sẽ gặp ba khó khăn: chi phí đánh giá, phân tích mẫu chia trên sản lượng nhỏ thành ra cao; lượng hàng không đủ và không đều để ký hợp đồng với siêu thị, bếp ăn; và không có người lo phần giấy tờ. Hợp tác xã hoặc tổ hợp tác giúp gom các hộ lại thành một đơn vị: chứng nhận theo nhóm, có người quản lý chất lượng nội bộ, gom hàng đủ lượng, đứng tên ký hợp đồng.
Đổi lại, hộ thành viên phải tuân thủ quy định chung, chấp nhận kiểm tra nội bộ, và chia sẻ trách nhiệm: một hộ vi phạm có thể ảnh hưởng uy tín cả nhóm. Ở vùng ven đô như Hóc Môn, các mô hình hợp tác xã rau, hoa đã xuất hiện ở những giai đoạn khác nhau; muốn biết hiện có những tổ chức nào đang hoạt động, nên hỏi bộ phận kinh tế của xã hoặc cơ quan nông nghiệp thành phố.
Truy xuất một lô rau: từ bếp ăn ngược về ruộng
Truy xuất nguồn gốc nghe trừu tượng nhưng thực ra là một chuỗi câu hỏi cụ thể. Giả sử một bếp ăn phát hiện lô rau có vấn đề (ví dụ giả định), quá trình truy ngược sẽ như sau:
- Bếp ăn đọc mã lô hoặc tem trên bao bì, biết rau do hợp tác xã nào giao, ngày nào.
- Hợp tác xã tra sổ giao hàng, biết lô đó gom từ những hộ nào, mỗi hộ bao nhiêu.
- Từ sổ của từng hộ, xác định rau thu hoạch ở thửa nào, ngày nào.
- Đối chiếu nhật ký phun thuốc, bón phân của thửa đó trong những tuần trước thu hoạch, xem có vi phạm thời gian cách ly hay dùng thuốc ngoài danh mục không.
- Kiểm nguồn nước tưới, nước rửa, điều kiện sơ chế của ngày thu hoạch.
- Khoanh vùng nguyên nhân, xử lý hộ vi phạm, báo lại cho người mua.
Nếu bất kỳ mắt xích nào thiếu sổ, chuỗi truy xuất đứt ở đó và cả nhóm phải chịu chung trách nhiệm. Đây là lý do VietGAP coi ghi chép là yêu cầu cốt lõi, không phải thủ tục phụ.
Những lỗi thường gặp ở nông hộ ven đô
Theo kinh nghiệm chung của các chương trình rau an toàn, những lỗi sau hay khiến hộ trồng không đạt hoặc mất chứng nhận:
- Ruộng sát kênh, mương nhận nước thải mà vẫn dùng nước đó để tưới hoặc rửa rau.
- Ghi sổ "cho có", điền bù vào cuối tháng, không khớp với thực tế phun thuốc.
- Mua thuốc theo lời giới thiệu của người bán, không kiểm danh mục được phép, không đọc nhãn.
- Hái rau trước khi hết thời gian cách ly vì mối hối hàng.
- Để chung thuốc, phân, thực phẩm và dụng cụ thu hoạch trong một chỗ.
- Vỏ chai thuốc vứt xuống mương, bờ ruộng.
- Trộn rau của hộ khác chưa chứng nhận vào lô hàng có chứng nhận để đủ số lượng.
Lỗi cuối cùng là nghiêm trọng nhất: nó phá vỡ toàn bộ ý nghĩa của truy xuất nguồn gốc và nếu bị phát hiện, cả hợp tác xã có thể mất chứng nhận.
VietGAP có đáng làm ở Hóc Môn không
Câu trả lời tùy vào đầu ra. Nếu hộ trồng chỉ bán ở chợ lẻ, nơi người mua không phân biệt rau có chứng nhận hay không, chi phí làm VietGAP khó được bù. Nếu có hợp đồng với kênh mua cần chứng nhận, VietGAP là điều kiện bắt buộc và đem lại giá ổn định hơn. Vị trí gần thành phố của Hóc Môn là lợi thế cho các kênh bán trực tiếp này.
Ngay cả khi không xin chứng nhận, áp dụng các nguyên tắc của VietGAP như ghi chép, tuân thủ cách ly, quản lý nước và thuốc vẫn có lợi: rau an toàn hơn cho chính gia đình mình và người mua quen, chi phí được kiểm soát tốt hơn. Đó là phần giá trị không cần tờ giấy chứng nhận.
Cũng nên nhìn VietGAP như một bậc thang. Hộ đã quen ghi chép, quản lý thuốc theo VietGAP sẽ dễ bước tiếp sang các yêu cầu cao hơn của người mua lớn, hoặc thử sản xuất hữu cơ cho một phần diện tích nếu có thị trường. Ngược lại, hộ chưa từng ghi chép mà nhảy thẳng vào những tiêu chuẩn khắt khe hơn thường bỏ cuộc giữa chừng.
Câu hỏi thường gặp
Rau VietGAP có khác rau hữu cơ không?
Khác. Rau VietGAP vẫn được dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật được phép, miễn là đúng quy trình và dư lượng dưới ngưỡng. Rau hữu cơ theo tiêu chuẩn hữu cơ không dùng phân, thuốc hoá học tổng hợp và có quy trình chứng nhận riêng.
Chứng nhận VietGAP do ai cấp?
Do các tổ chức chứng nhận được cơ quan có thẩm quyền chỉ định đánh giá và cấp. Người sản xuất tự chọn tổ chức chứng nhận, ký hợp đồng đánh giá. Danh sách tổ chức và thủ tục nên tra cứu ở cơ quan nông nghiệp.
Chứng nhận VietGAP có thời hạn bao lâu?
Chứng nhận có thời hạn và phải được đánh giá lại khi hết hạn; trong thời gian hiệu lực có thể có giám sát. Thời hạn cụ thể theo quy định hiện hành và hợp đồng với tổ chức chứng nhận, nên kiểm khi làm hồ sơ.
Hộ nhỏ vài trăm mét vuông có làm VietGAP được không?
Về nguyên tắc được, nhưng chi phí chia trên sản lượng nhỏ sẽ cao. Cách phổ biến là tham gia hợp tác xã hoặc tổ hợp tác để chứng nhận theo nhóm, chia chi phí và gom hàng đủ lượng bán.
Làm sao biết thuốc bảo vệ thực vật nào được phép dùng?
Cơ quan nông nghiệp ban hành danh mục thuốc được phép sử dụng và danh mục cấm, cập nhật định kỳ. Người trồng nên hỏi cán bộ khuyến nông, đọc nhãn thuốc và chỉ mua ở cửa hàng có đăng ký kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật.