Hóc Môn không phải vùng trái cây chuyên canh; vườn cây ăn trái ở đây phần lớn là vườn tạp của các gia đình gốc: xoài, mít, ổi, chuối, mận, dừa, mãng cầu, đu đủ trồng quanh nhà, trên bờ mương. Vườn trên đất giồng cao và vườn trên đất trũng ven sông Sài Gòn (phía Đông Thạnh, Nhị Bình cũ, nay là xã Đông Thạnh) khác nhau rõ về cách làm: một bên lo nước mùa khô, một bên lo phèn và triều.
Bài này viết từ góc người làm vườn: vì sao vườn tạp phổ biến ở vùng ven đô, cách lên liếp, đào mương ở đất trũng, cách nhân giống, những sâu bệnh hay gặp, và bài toán giữ vườn khi xung quanh thành nhà phố. Chuyện mua trái cây ở sạp vườn, chợ quê được viết ở chuyên mục ẩm thực; ở đây không nêu giá, không đánh giá vườn cụ thể.
Vườn tạp: kiểu vườn của nông hộ ven đô
Vườn tạp là kiểu vườn trồng nhiều loại cây xen nhau, không chuyên một loại. Với nông hộ Nam Bộ xưa, vườn tạp có lý do rất thực tế: nhiều loại cây cho trái vào các thời điểm khác nhau, nhà có cái ăn quanh năm, có cái bán lặt vặt; cây lớn che bóng cho cây nhỏ, tận dụng mọi tầng không gian; một loại mất mùa không làm sập cả vườn.
Vườn tạp cũng là một hệ sinh thái nhỏ: chim, ong, bướm, ếch nhái, cá trong mương cùng sống, giúp thụ phấn và kiểm soát sâu hại tự nhiên. Đó là lý do vườn tạp lâu năm thường ít phải phun thuốc hơn vườn chuyên canh, miễn là người chủ không phá vỡ cân bằng bằng cách phun thuốc diệt trừ bừa bãi.
Ở Hóc Môn, vườn tạp thường là phần đất quanh nhà và dọc bờ mương. Cây cao như dừa, cau, mít, xoài đứng ngoài; tầng giữa là ổi, mãng cầu, mận, chanh; tầng thấp là chuối, đu đủ, rau gia vị. Nhìn một khu vườn tạp lâu năm, có thể đoán được nếp sống của gia đình chủ: cây nào trồng để cúng, cây nào để bán, cây nào để con cháu ăn.
Nhược điểm của vườn tạp là năng suất mỗi loại không cao, khó chăm theo kỹ thuật chuyên sâu, khó làm hàng hoá đồng đều. Ở vùng chuyên canh, vườn tạp thường được cải tạo thành vườn chuyên một hai loại. Ở vùng ven đô như Hóc Môn, đất ít và manh mún, vườn tạp vẫn là hình thức phổ biến và hợp lý.
Vườn đất giồng và vườn ven sông khác nhau thế nào
Hai kiểu vườn chính ở Hóc Môn, khác nhau từ nền đất tới lịch làm việc:
| Khía cạnh | Vườn trên đất giồng cao | Vườn trên đất trũng ven sông |
|---|---|---|
| Nền đất | Pha cát, thoát nước tốt, giữ phân kém | Phù sa, sét, có nơi nhiễm phèn |
| Nước | Giếng nông, giếng khoan; lo thiếu nước mùa khô | Nước kênh rạch theo triều; lo phèn, úng, triều cường |
| Cách làm đất | Trồng trực tiếp, bón nhiều hữu cơ, tủ gốc | Lên liếp cao, đào mương, đắp bờ bao |
| Cây hợp | Xoài, mít, mãng cầu, điều, ổi | Dừa, chuối, mận, cây chịu ẩm |
| Rủi ro chính | Hạn cuối mùa khô, cây suy vì thiếu nước | Ngập, triều cường, phèn dậy, thối rễ |
Danh sách cây hợp mang tính xu hướng; người làm vườn thực tế trồng theo kinh nghiệm và điều kiện từng thửa. Vườn nằm ở vùng chuyển tiếp giữa giồng và trũng có thể có đặc điểm của cả hai.
Lên liếp, đào mương: kỹ thuật làm vườn đất trũng
Ở vùng trũng ven sông, người Nam Bộ làm vườn bằng cách "lên liếp": đào mương song song, lấy đất đắp lên giữa thành liếp cao, trồng cây trên liếp. Mương vừa thoát nước khi mưa, vừa giữ nước tưới mùa khô, vừa là đường dẫn nước theo triều ra vào vườn. Quanh khu vườn có bờ bao ngăn triều cường, có cống nhỏ để chủ động đóng mở.
Liếp mới đắp thường cần vài mùa mưa để rửa bớt phèn trước khi trồng cây lâu năm. Hằng năm, chủ vườn vét bùn mương bồi lên liếp, vừa nâng liếp, vừa bổ sung phù sa. Kỹ thuật này đòi công lớn, nên một khu vườn liếp lâu năm là thành quả của nhiều thế hệ, khó làm lại một khi đã san lấp.
Điều nhiều người mua đất vườn ven sông không để ý là hệ thống mương liếp gắn với cả vùng: nước vào ra qua mương của nhà bên cạnh, qua rạch chung. Khi một vườn lân cận san lấp xây nhà, chặn mương, vườn của mình có thể bị úng hoặc mất nguồn nước. Đây là một nguyên nhân âm thầm khiến vườn ven sông suy dần.
Nhân giống: chiết, ghép và chọn cây giống
Cây ăn trái trong vườn tạp xưa phần lớn trồng từ hạt, nên chất lượng trái không đều, lâu cho trái. Ngày nay người làm vườn chủ yếu trồng cây giống nhân vô tính bằng chiết cành hoặc ghép, để giữ đặc tính của cây mẹ, cho trái sớm hơn, cây thấp dễ chăm. Xoài, mít, mãng cầu, ổi phần lớn là cây ghép hoặc chiết.
Chọn cây giống là bước quan trọng nhất của một vườn lâu năm. Nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, cây khỏe, không sâu bệnh, đúng giống. Cây giống trôi nổi giá rẻ có thể sai giống, mang bệnh, và người trồng chỉ biết sau vài năm khi cây ra trái. Lúc đó đã mất nhiều năm công sức.
Với vườn tạp nhà, giữ lại những cây lâu năm cho trái ngon của gia đình và nhân giống từ chính chúng là cách giữ "giống nhà" vừa có ý nghĩa vừa thực tế. Nhiều gia đình ở Hóc Môn còn những cây xoài, cây mít trồng từ đời ông bà, trái không đẹp mã nhưng được con cháu quý.
Sâu bệnh hay gặp và cách phòng ở quy mô vườn nhà
Ruồi đục trái. Hại nhiều trên xoài, ổi, mận, mãng cầu: ruồi chích đẻ trứng vào trái, dòi ăn bên trong làm trái thối, rụng. Cách phòng phổ biến ở vườn nhà là bao trái từ sớm, thu nhặt trái rụng tiêu hủy, dùng bẫy dẫn dụ.
Rệp sáp, rầy. Bám ngọn non, chùm hoa, trái non; thường đi cùng kiến. Vệ sinh vườn, cắt tỉa thông thoáng, xử lý kiến giúp hạn chế.
Thối rễ, chảy nhựa. Xảy ra nhiều ở vườn úng, đất phèn, mùa mưa. Giữ thoát nước tốt, không để nước đọng gốc là biện pháp chính.
Thán thư, nấm bệnh trên lá, trái. Bùng lên trong mùa mưa ẩm, làm đen trái, rụng hoa. Tỉa cành cho vườn thông thoáng, dọn lá bệnh.
Khi phải dùng thuốc. Chọn thuốc được phép, đúng nhãn, tuân thủ thời gian cách ly; ở vườn sát nhà dân, phun vào giờ ít người, che chắn, báo trước với hàng xóm. Hỏi cán bộ khuyến nông khi không chắc.
Thu hoạch và tiêu thụ trái vườn nhà
Với vườn tạp, thu hoạch thường làm lai rai: trái nào chín thì hái, không có mùa gặt tập trung. Người làm vườn có kinh nghiệm nhìn màu vỏ, nghe tiếng gõ (với mít), ngửi mùi, ấn nhẹ để biết độ chín. Trái hái hơi sớm để bán xa, trái hái chín cây để ăn hoặc bán gần. Hái cẩn thận, không để trái rơi, dập, là điều quyết định trái giữ được lâu hay nhanh hỏng.
Đầu ra của vườn tạp ven đô đa dạng: thương lái tới hỏi mua cả cây hoặc theo ký, sạp nhỏ trước cổng nhà, bán cho người quen, mối quán, chia cho họ hàng, hàng xóm. Ít vườn ở Hóc Môn bán vào kênh lớn vì sản lượng nhỏ và không đồng đều. Bán cả cây cho thương lái tiện nhưng thường được giá thấp hơn tự hái bán lẻ; ngược lại tự bán lẻ tốn công.
Không nên dùng chất thúc chín, chất bảo quản không rõ nguồn gốc cho trái vườn nhà. Nếu cần giấm trái, dùng cách truyền thống như ủ trong thùng kín với lá, hoặc theo hướng dẫn kỹ thuật an toàn. Uy tín "trái vườn nhà" là thứ dễ mất nhất khi bị phát hiện dùng hoá chất.
Giữ một khu vườn giữa đô thị hoá
Một khu vườn tạp lâu năm ở Hóc Môn ngày nay có giá trị nhiều hơn tiền trái cây: là bóng mát, là không khí trong lành, là ký ức gia đình, và là thứ không thể mua lại sau khi đã san lấp. Nhưng nó cũng chịu áp lực lớn: giá đất cao, con cháu cần tiền, chi phí chăm vườn so với thu nhập không đáng bao nhiêu.
Một số gia đình chọn giữ vườn bằng cách kết hợp: phần trước xây nhà ở hoặc cho thuê, phần sau giữ vườn; mở vườn cho khách tham quan, hái trái vào mùa; bán cây giống, cây kiểng từ chính vườn. Những cách này không phù hợp với mọi nhà, nhưng cho thấy vườn có thể tồn tại song song với đô thị.
Với những gia đình còn giữ vườn, một việc nhỏ nhưng có ích là lập danh sách cây trong vườn: cây gì, trồng năm nào, ai trồng, giống từ đâu, cho trái mùa nào. Danh sách này giúp con cháu hiểu giá trị khu vườn, và là tư liệu quý nếu sau này có người muốn nhân lại giống cây cũ.
Nếu bạn mua một mảnh đất có vườn cũ, cân nhắc giữ lại những cây lớn, khỏe trước khi quyết định san phẳng. Một cây mít, cây xoài vài chục năm tuổi cho bóng mát mà nhà mới phải chờ rất lâu mới có lại.
Lịch làm vườn theo mùa ở vùng Hóc Môn
Khí hậu TP.HCM có hai mùa rõ: mùa khô từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, mùa mưa từ khoảng tháng 5 tới tháng 11. Lịch làm vườn xoay quanh nhịp đó. Đầu mùa mưa là lúc trồng cây mới, vì đất đủ ẩm và cây có cả mùa mưa để bén rễ. Giữa mùa mưa lo thoát nước, phòng nấm bệnh, cắt tỉa cành sau thu hoạch. Cuối năm, vườn ven sông lo triều cường.
Mùa khô là mùa nhiều loại cây ra hoa, đậu trái; cũng là lúc phải tưới đều, tủ gốc giữ ẩm, đặc biệt ở vườn đất giồng. Những tuần nắng gắt cuối mùa khô là thời điểm cây dễ suy nhất. Người làm vườn lâu năm thường bón phân hữu cơ, tỉa cành trước mùa khô để cây chuẩn bị tốt cho mùa ra hoa.
Mùa mưa cũng là mùa nhiều cây cho trái chín rộ, như mít, ổi, một số giống xoài, kéo theo ruồi đục trái và trái thối rụng. Thu dọn trái rụng hằng ngày trong mùa này là việc nhỏ nhưng giảm sâu bệnh cho cả vụ sau. Những năm thời tiết bất thường, mưa trái mùa giữa mùa khô có thể làm hoa rụng, mất cả đợt trái.
Câu hỏi thường gặp
Hóc Môn có đặc sản trái cây nào không?
Hóc Môn không nổi tiếng với một loại trái cây đặc sản như các vùng chuyên canh. Trái cây ở đây chủ yếu từ vườn tạp của các gia đình, như xoài, mít, ổi, chuối, mận, dừa, mãng cầu, bán cho người quen và chợ gần.
Đất vườn ven sông có trồng sầu riêng, chôm chôm được không?
Những cây này cần điều kiện riêng về đất, nước, khí hậu và thường được trồng nhiều ở các vùng chuyên canh khác. Ở vùng trũng ven sông Sài Gòn có phèn và triều, trồng thử cần tham khảo kỹ thuật viên và người trồng có kinh nghiệm, chấp nhận rủi ro.
Bao trái có thật sự cần thiết không?
Với vườn nhà muốn hạn chế thuốc, bao trái là cách hiệu quả để giảm ruồi đục trái và một số sâu bệnh trên xoài, ổi, mãng cầu. Bao từ khi trái còn nhỏ, chọn loại bao thoáng, phù hợp từng loại trái.
Mua đất có vườn cũ thì nên giữ cây không?
Nếu cây khỏe, không ảnh hưởng an toàn nhà cửa, giữ lại cây lớn giúp có bóng mát và khoảng xanh ngay. Nên nhờ người có kinh nghiệm xem tình trạng cây, nhất là cây già sát nhà, để tránh gãy đổ mùa mưa bão.
Trồng cây ăn trái bao lâu thì có trái?
Tùy loại cây và cách nhân giống. Cây ghép, chiết thường cho trái sớm hơn cây trồng từ hạt vài năm. Thời gian cụ thể nên hỏi nơi bán cây giống và người trồng có kinh nghiệm với từng giống.