Lịch lễ trong năm ở Hóc Môn: từ Tết, rằm tháng Giêng đến Vu Lan và Kỳ Yên

Một năm của người Hóc Môn gốc vẫn xoay theo âm lịch: Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Thanh minh tảo mộ tháng Ba, Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng 5, rằm tháng Bảy, Trung thu, rằm tháng Mười, đưa ông Táo 23 tháng Chạp, xen giữa là lễ Kỳ Yên của đình, lễ Hạ điền đầu mùa mưa và Thượng điền sau mùa gặt theo lệ từng làng. Mỗi dịp có nơi làm lễ riêng: ở nhà, ở mộ, ở đình, ở chùa.

Bài này đi qua các dịp theo thứ tự trong năm, nói rõ nếp chung ở Nam Bộ và những gì người mới đến Hóc Môn sẽ gặp: chợ đông lúc nào, đường nào hay kẹt, hàng xóm bận gì, khi nào nên tránh làm phiền. Ngày dương lịch của các dịp này đổi theo từng năm, nên luôn đối chiếu với lịch âm năm đó.

Tháng Chạp và Tết Nguyên đán

Năm lễ thật ra bắt đầu từ tháng Chạp. Ngày 23 tháng Chạp, các gia đình cúng đưa ông Táo, dọn dẹp bếp. Những ngày sau đó là tảo mộ cuối năm: con cháu ra mộ ông bà làm cỏ, sơn lại, thắp nhang mời ông bà về ăn Tết. Ở Hóc Môn, nhiều gia đình gốc vẫn còn mộ trong vườn nhà hoặc khu đất của dòng họ, nên tảo mộ cuối năm là dịp cả họ gặp nhau.

Chiều 30 (hoặc 29 nếu tháng thiếu) là lễ rước ông bà. Đêm giao thừa có lễ cúng ngoài sân và trong nhà, nhiều người đi chùa. Ba ngày Tết dành cho thăm họ hàng, chúc Tết, đi chùa, đi đình; chiều mùng ba hoặc mùng bốn tùy nhà có lễ tiễn ông bà. Bàn thờ thường có mâm ngũ quả kiểu Nam Bộ, bánh tét, dưa kiệu, thịt kho hột vịt.

Một nét riêng của Tết Nam Bộ là cây mai vàng và chậu cúc, vạn thọ bày trước nhà. Ở vùng ven đô như Hóc Môn, những tuần cuối năm các nhà vườn, điểm bán hoa kiểng tạm dọc đường bày hàng; với nhiều gia đình, chở chậu mai về nhà là cái mốc báo Tết đã tới.

Với người mới đến, cần biết những ngày giáp Tết các trục đường lớn quanh Hóc Môn rất đông, do người về quê và người đi mua sắm cuối năm. Các chợ trong vùng đông nhất mấy ngày trước 30 Tết, nhiều sạp nghỉ từ mùng một tới mùng ba hoặc lâu hơn.

Rằm tháng Giêng và mùa xuân

Rằm tháng Giêng là dịp lớn sau Tết. Ở Nam Bộ có câu quen thuộc nói rằng đi lễ cả năm không bằng rằm tháng Giêng, nên chùa trong vùng đông từ chiều 14 tới hết ngày rằm. Các gia đình cúng rằm ở nhà, nhiều người ăn chay. Đây cũng là dịp nhiều đình, miếu cúng đầu năm.

Sau rằm, nhịp sống trở lại bình thường. Với những đình làm Kỳ Yên đầu năm, khoảng tháng Giêng, tháng Hai là mùa lễ đình. Đây là lúc hợp để tìm xem hát bội, nếu đình năm đó mời được gánh.

Tháng Ba âm lịch, khoảng đầu tháng Tư dương lịch, là tiết Thanh minh. Ở Nam Bộ, tảo mộ dịp Thanh minh phổ biến ở các gia đình gốc Hoa và một phần gia đình người Việt; nhiều gia đình Việt ở Hóc Môn lại chuộng tảo mộ tháng Chạp hơn. Cả hai nếp cùng tồn tại, không có đúng sai.

Mùa mưa: Hạ điền, Đoan ngọ, rằm tháng Bảy

Đầu mùa mưa, khoảng tháng Tư, tháng Năm dương lịch, những đình còn giữ lệ nông nghiệp có lễ Hạ điền, cúng Thần Nông khi xuống giống. Với vùng nông nghiệp thu hẹp như Hóc Môn, lễ này nhiều nơi làm gọn, chỉ ban quý tế và vài gia đình làm nông dự.

Mùng 5 tháng 5 âm lịch là Tết Đoan ngọ, ở Nam Bộ gọi là Tết giết sâu bọ. Các gia đình cúng trái cây, chè, bánh ú; nhiều người ăn trái cây chua, rượu nếp. Chợ trong vùng có thêm hàng bán bánh ú, trái cây theo mùa.

Mùa mưa ở Hóc Môn cũng là mùa nhiều đám giỗ, vì nhiều gia đình có giỗ trùng vào các tháng giữa năm. Ở các xóm, chiều nào cũng có thể thấy một nhà dựng rạp, xe đậu kín đầu hẻm.

Rằm tháng Bảy là dịp lớn thứ hai của năm, gộp lễ Vu Lan báo hiếu ở chùa và lễ cúng cô hồn ở nhà, ở cơ sở kinh doanh. Chiều rằm, nhiều nhà, tiệm, xưởng bày mâm cúng ngoài cửa với cháo, bánh kẹo, tiền lẻ, rồi "giựt cô hồn": trẻ con và người qua đường lấy đồ cúng. Ở các khu có nhiều xưởng, cửa hàng dọc quốc lộ, cảnh này rất sôi động.

Mùa khô: Trung thu, rằm tháng Mười, Thượng điền và Kỳ Yên cuối năm

Rằm tháng Tám là Tết Trung thu, trẻ con rước đèn, các khu phố tổ chức vui chơi. Ở vùng ven đô, Trung thu ngày nay chủ yếu là dịp của trẻ con và của chợ bánh trung thu; nghi lễ gia đình đơn giản.

Rằm tháng Mười, Tết Hạ nguyên, cũng có gia đình cúng, nhưng nhẹ hơn rằm tháng Giêng và tháng Bảy. Theo lệ nông nghiệp, đây là khoảng thời gian thu hoạch, cúng cơm mới, nên ở làng xưa có lễ tạ ơn mùa màng.

Ngày trước, trẻ con trong các xóm vườn Hóc Môn tự làm lồng đèn bằng tre, giấy kiếng, lon sữa bò, rồi kéo nhau đi khắp xóm. Bây giờ phần lớn lồng đèn mua ở chợ, nhưng nhiều khu phố, trường học, chùa vẫn tổ chức đêm rước đèn cho trẻ, và đó là dịp hàng xóm mới, cũ gặp nhau tự nhiên nhất trong năm.

Cuối năm âm lịch, sau mùa gặt, nhiều đình làm lễ Thượng điền và Kỳ Yên. Đây là mùa lễ đình thứ hai trong năm với những đình không làm Kỳ Yên đầu năm. Nếu bạn muốn xem lễ đình mà lỡ dịp đầu năm, đây là cơ hội thứ hai.

Bảng tóm tắt các dịp lễ trong năm

Bảng dưới gom các dịp chính và nơi diễn ra; ngày dương lịch tra theo lịch âm từng năm:

Những ngày tưởng niệm gắn với đất Hóc Môn

Ngoài lịch lễ dân gian chung của Nam Bộ, vùng Hóc Môn còn có những ngày tưởng niệm gắn với lịch sử riêng: các hoạt động ghi nhớ cuộc khởi nghĩa Mười tám thôn vườn trầu cuối thế kỷ 19 và các sự kiện ở Ngã Ba Giồng. Những dịp này thường do chính quyền và các đơn vị quản lý di tích tổ chức, có người dân, học sinh tham dự. Chi tiết về các di tích và sự kiện lịch sử được viết ở chuyên mục riêng của trang.

Ở mức gia đình, giỗ ông bà, cha mẹ là những ngày quan trọng không kém lễ chung, và với người Nam Bộ, đám giỗ là dịp cả họ tụ họp. Hàng xóm dựng rạp, nấu nướng từ hôm trước là cảnh quen ở các hẻm Hóc Môn. Nếp giỗ chạp và cưới hỏi của vùng được bàn ở một bài riêng trong chuyên mục.

Với người mới đến, nắm được nhịp lễ này giúp sắp xếp công việc dễ hơn: biết khi nào chợ đông, khi nào thợ nghỉ, khi nào hàng xóm bận, khi nào đường về các nghĩa trang, các chùa lớn sẽ kẹt.

Lễ của những cộng đồng khác trong vùng

Hóc Môn ngày nay không chỉ có người gốc làng. Các giáo xứ Công giáo có lễ Giáng sinh, lễ Phục sinh, các ngày lễ riêng của giáo xứ; đêm Giáng sinh quanh nhà thờ thường đông người, kể cả người không theo đạo tới xem hang đá, đèn trang trí. Các gia đình gốc Hoa có nếp tảo mộ Thanh minh, lễ rằm tháng Giêng theo cách riêng. Người lao động từ các tỉnh miền Bắc, miền Trung mang theo lịch giỗ, lịch lễ quê mình.

Bên cạnh đó là các ngày lễ dương lịch, ngày nghỉ của công nhân, ngày lễ của trường học. Với các khu có nhiều xưởng, ngày nghỉ lễ dài là lúc khu trọ vắng hẳn vì người lao động về quê, rồi đông trở lại sau lễ, kéo theo nhịp buôn bán của chợ, quán ăn quanh đó.

Với các gia đình nhiều thế hệ cùng sống, lịch năm còn có thêm sinh nhật, ngày giỗ, ngày cưới của từng người. Lịch treo tường loại có cả ngày âm lẫn ngày dương vẫn là vật quen thuộc trong nhà người Hóc Môn, đặt ngay cạnh bàn thờ hoặc chỗ để điện thoại.

Sự đan xen này làm lịch năm ở Hóc Môn dày hơn nhiều so với một làng thuần nông ngày trước. Hiểu được nó giúp người kinh doanh nhỏ tính được mùa đông khách, và giúp người mới đến không ngạc nhiên khi khu mình ở bỗng vắng hay bỗng đông.

Sắp xếp việc riêng theo nhịp lễ: vài kinh nghiệm

Sửa nhà, thuê thợ. Thợ xây, thợ điện nước thường kín lịch trong tháng Chạp vì nhà nhà sửa sang đón Tết, rồi nghỉ dài sau Tết. Muốn sửa nhà, nên làm sớm từ tháng Mười, tháng Mười Một âm lịch.

Đi lại. Chiều rằm tháng Giêng, đêm giao thừa, chiều rằm tháng Bảy, các tuyến dẫn tới chùa lớn và nghĩa trang thường kẹt. Những ngày cuối tháng Chạp, các trục quốc lộ ra khỏi thành phố về hướng Tây Ninh và miền Tây rất đông.

Mua sắm. Đồ cúng, hoa, trái cây lên giá và đông người vào sát ngày lễ. Đồ khô có thể mua trước vài ngày; hoa tươi mua sáng sớm ngày cúng ở chợ gần nhà.

Làm giấy tờ. Cơ quan nghỉ theo lịch nghỉ lễ chính thức; trước và sau Tết thường đông người làm thủ tục. Việc không gấp nên làm sớm hoặc lùi hẳn qua rằm tháng Giêng.

Quan hệ hàng xóm. Hỏi thăm, biếu chút quà dịp Tết, dự đám giỗ khi được mời, góp chút công khi xóm cúng miếu là những việc nhỏ mà người gốc Hóc Môn rất để ý.

Câu hỏi thường gặp

Ở Hóc Môn người ta tảo mộ vào lúc nào?

Nhiều gia đình người Việt gốc Nam Bộ tảo mộ vào tháng Chạp, trước Tết. Một số gia đình, nhất là gia đình gốc Hoa, tảo mộ dịp Thanh minh tháng Ba âm lịch. Mỗi nhà theo nếp riêng, không có quy định chung.

Giựt cô hồn rằm tháng Bảy là gì?

Sau khi cúng cô hồn ngoài cửa chiều rằm tháng Bảy, gia chủ để người qua đường, trẻ con lấy đồ cúng như bánh kẹo, trái cây, tiền lẻ. Tập quán này phổ biến ở TP.HCM, cả vùng ven đô như Hóc Môn. Nên giữ trật tự, nhường trẻ nhỏ và chú ý an toàn giao thông.

Lễ Hạ điền và Thượng điền còn được làm không?

Một số đình vẫn giữ, thường ở dạng gọn hoặc gộp vào lễ Kỳ Yên. Khi nông nghiệp thu hẹp, số gia đình làm nông dự lễ giảm. Muốn biết đình nào còn làm, hỏi ban quý tế của đình đó.

Ngày lễ nào chợ trong vùng nghỉ bán?

Thường là mấy ngày đầu Tết Nguyên đán, số ngày nghỉ khác nhau giữa các chợ và các sạp. Các dịp lễ khác chợ vẫn họp, thậm chí đông hơn vì người mua đồ cúng. Nên mua dự trữ trước Tết vài ngày.

Người mới đến có cần cúng theo lịch này không?

Không. Đây là phong tục, mỗi gia đình theo nếp riêng của mình. Hiểu lịch lễ giúp bạn hòa đồng với hàng xóm và sắp xếp công việc, còn cúng hay không là lựa chọn cá nhân.