Kiến trúc đình làng Nam Bộ ở Hóc Môn: tam quan, võ ca, chánh điện và nhà hậu

Một ngôi đình Nam Bộ như các đình ở vùng Hóc Môn thường gồm cổng (tam quan), sân, võ ca, chánh điện và nhà hậu, nối nhau theo một trục dọc; khung nhà bằng gỗ, cột kê trên chân tảng đá, mái lợp ngói âm dương, trang trí tập trung ở phần kèo, xà và nóc mái. So với đình miền Bắc, đình Nam Bộ thấp và trải dài hơn, mái ít cong, gian nhà thoáng hơn.

Biết đọc bố cục và chi tiết kiến trúc giúp chuyến thăm đình thú vị hơn nhiều: bạn sẽ nhận ra đâu là phần cũ, đâu là phần mới thay, vì sao võ ca rộng, vì sao bàn thờ được sắp theo thứ tự đó. Bài này đi từ cổng vào trong, theo trình tự một người đi thăm đình bình thường, với các đình làng trên địa bàn Hóc Môn cũ (nay là bốn xã Hóc Môn, Bà Điểm, Xuân Thới Sơn, Đông Thạnh) làm ví dụ chung.

Bố cục tổng thể: một trục dọc nhiều nếp nhà

Đình Nam Bộ thường không phải một ngôi nhà đơn mà là nhiều nếp nhà nối nhau. Phổ biến nhất là kiểu "tứ trụ" và kiểu nhà nối tiếp: võ ca phía trước, rồi võ quy hoặc thẳng tới chánh điện, sau cùng là nhà hậu. Giữa các nếp nhà có khi là một khoảng sân nhỏ hoặc mái nối, giúp thông gió và lấy sáng.

Trục dọc này có ý nghĩa: càng vào trong càng trang trọng. Võ ca là chỗ của sinh hoạt cộng đồng, hát bội, họp làng; chánh điện là chỗ của thần; nhà hậu thờ những người có công với làng và là nơi ban quý tế làm việc. Hai bên có thể có nhà khách, nhà bếp, nơi cất đồ lễ. Những đình lớn còn có hai dãy nhà chạy dọc hai bên, tạo thành một khuôn viên khép kín.

Ở vùng ven đô như Hóc Môn, khuôn viên đình bị thu hẹp là chuyện phổ biến. Một số đình mất phần sân sau, một số phải xây tường rào sát đường. Khi đánh giá một ngôi đình, đừng chỉ nhìn khuôn viên bây giờ, hãy hỏi người giữ đình ngày xưa sân rộng tới đâu.

Từ cổng vào sân

Cổng tam quan. Cổng thường có ba lối, lối giữa lớn dành cho các dịp lễ, hai lối bên cho người đi thường ngày. Nhiều cổng được xây mới bằng bê tông trong các đợt tu bổ gần đây, nên đừng lấy cổng để đoán tuổi đình.

Bình phong. Ngay sau cổng có thể có bức bình phong, đắp nổi hình hổ, rồng hoặc cảnh vật. Bình phong vừa che chắn tầm nhìn thẳng vào chánh điện, vừa là mảng trang trí.

Miếu nhỏ quanh sân. Góc sân thường có miếu Sơn quân (thờ thần hổ), miếu Thổ thần, đôi khi có miếu Ngũ Hành hay bàn thờ Thần Nông. Kích thước nhỏ nhưng đây là phần cho thấy rõ lớp tín ngưỡng dân gian của cư dân khẩn hoang, nơi rừng rú và thú dữ còn là nỗi lo thật.

Cây lớn và cột cờ. Sân đình thường có một hai cây lớn tỏa bóng và một cột cờ. Cây cổ thụ trong sân đình nhiều khi là thứ lâu đời nhất còn lại của làng.

Võ ca: nhà của cộng đồng

Võ ca là nếp nhà đầu tiên khi bước vào. Đây là không gian rộng nhất, ít vách ngăn, sàn có khi lát gạch tàu. Trong lễ Kỳ Yên, võ ca là nơi dựng sân khấu hát bội quay về chánh điện; ngày thường, đây là chỗ họp làng, nghỉ chân, cất đồ lễ.

Vì chức năng cộng đồng, võ ca thường được trang trí giản dị hơn chánh điện. Bạn có thể thấy vài bức hoành phi, bộ trống chiêng, giá binh khí bằng gỗ sơn son dùng trong lễ rước. Giá binh khí này là đồ nghi trượng, không phải vũ khí thật, và thường là hiện vật đẹp đáng xem.

Nhiều đình ở vùng đô thị hoá đã cải tạo võ ca thành hội trường nhỏ, có quạt trần, bàn ghế nhựa cho các cuộc họp. Đó là dấu hiệu đình vẫn được dùng, chứ không chỉ là di tích nằm im.

Chánh điện và cách bày bàn thờ

Chánh điện là phần trang trọng nhất, thường tối hơn, được che bằng các bao lam chạm khắc. Bàn thờ chính giữa thờ Thần Thành Hoàng, trên bàn thờ thường không có tượng mà là khám thờ, bài vị hoặc chữ "Thần" lớn. Đây là nét chung của đình Nam Bộ: thờ thần qua bài vị và sắc phong, ít khi tạc tượng.

Hai bên bàn thờ chính là các bàn thờ phối tự: Tả ban, Hữu ban (các quan văn võ phò thần), Hội đồng nội, Hội đồng ngoại, Thần Nông, Bạch Mã Thái Giám và các vị thần khác tùy đình. Số lượng và tên gọi các bàn thờ khác nhau giữa các làng, phản ánh lịch sử riêng của từng nơi.

Khi đứng ở chánh điện, chú ý các bao lam chạm thủng phía trên lối vào: đề tài thường là hoa lá, chim muông, tứ linh, hoặc cảnh sinh hoạt. Đây là chỗ tài nghệ của thợ chạm được phô ra rõ nhất. Ánh sáng trong chánh điện yếu nên muốn xem kỹ cần đứng lâu cho mắt quen, không nên dùng đèn flash.

Nhà hậu và các gian phụ

Sau chánh điện là nhà hậu, nơi thờ tiền hiền, hậu hiền, tiền vãng. Gian này thường sáng sủa và giản dị hơn chánh điện, bàn thờ xếp theo hàng, có bài vị ghi tên người có công. Nhà hậu cũng là chỗ làm việc của ban quý tế: bàn ghế tiếp khách, tủ cất sổ sách, đồ lễ.

Các gian phụ hai bên hoặc phía sau thường là nhà bếp, nhà kho, có khi là chỗ ở của người giữ đình. Trong ngày lễ, nhà bếp đỏ lửa từ sớm, người trong xóm tới phụ nấu. Đây là phần ít người để ý khi tham quan nhưng lại cho thấy đình đang sống: bếp còn dùng nghĩa là đình còn đãi cơm làng.

Ở nhiều đình, nhà hậu còn treo ảnh chụp các thế hệ ban quý tế, ảnh các đợt trùng tu, bằng công nhận di tích. Những bức ảnh này là tư liệu tốt để hình dung đình đã thay đổi thế nào qua vài chục năm, và người giữ đình thường kể được ai là ai trong ảnh.

Mái ngói và trang trí trên nóc

Mái là phần nhận diện rõ nhất của đình. Ngói âm dương lợp hai lớp, lớp ngửa làm máng dẫn nước, lớp úp che khe; mép mái có thể viền ngói ống men xanh. Trên đường nóc thường đắp hình lưỡng long tranh châu (hai rồng chầu ngọc) hoặc lưỡng long chầu nhật, giữa có hồ lô hay mặt trời. Đầu các đường mái có thể là hình cá hoá long, đầu rồng, hoặc những búp lá cách điệu.

Ở một số đình Nam Bộ, các tượng gốm nhỏ được gắn trên mái, kiểu trang trí chịu ảnh hưởng từ kiến trúc người Hoa ở Sài Gòn – Chợ Lớn. Những mảng gốm men màu này hay bị vỡ, rơi qua mưa gió, nên đình nào còn giữ được là đáng quý. Khi tu bổ, nhiều nơi phải đắp lại bằng xi măng, nhìn kỹ sẽ thấy khác màu và khác độ sắc so với phần gốm cũ.

Muốn xem mái rõ nhất, hãy đứng chéo góc ngoài sân vào buổi sáng hoặc chiều muộn, khi ánh nắng xiên làm nổi các đường ngói và hình đắp. Giữa trưa nắng gắt thường làm mái bị chói, khó thấy chi tiết.

Đình Nam Bộ và đình miền Bắc khác nhau ở đâu

Những khác biệt dưới đây là xu hướng chung, mỗi ngôi đình cụ thể có thể có ngoại lệ:

Sự khác biệt đến từ lịch sử: Nam Bộ là vùng khẩn hoang muộn hơn, cư dân đến từ nhiều nơi và mang theo nhiều lớp tín ngưỡng, khí hậu nóng ẩm cần nhà thoáng gió hơn.

Chất liệu, thợ và dấu vết tu bổ

Khung đình Nam Bộ truyền thống làm bằng gỗ quý của miền Đông Nam Bộ, cột tròn to, kê trên tảng đá để tránh ẩm mục chân cột. Mái ngói âm dương nặng nên hệ kèo phải chắc. Tường xây gạch, nền lát gạch tàu. Qua thời gian, nhiều đình đã thay ngói, thay cột mục bằng gỗ mới hoặc bọc bê tông, lát gạch men ở nhà hậu.

Cách nhận ra dấu vết tu bổ: màu gỗ đậm nhạt khác nhau giữa các cột, kiểu ngói khác nhau giữa các mái, đường chạm cũ mềm và mòn khác với đường chạm mới sắc cạnh. Trên đòn dông hoặc bia trong đình thường ghi năm trùng tu; nếu đọc được chữ Hán, đó là tư liệu quý để biết lịch sử công trình.

Với các đình đã xếp hạng di tích, tu bổ phải theo quy định bảo tồn. Với các đình chưa xếp hạng, việc sửa chữa tùy ban quý tế và nguồn tiền đóng góp, nên mức độ giữ gìn rất khác nhau. Đó là lý do có đình ở Hóc Môn còn nguyên dáng cổ, có đình đã gần như xây mới hoàn toàn.

Ghi chép và chụp ảnh kiến trúc đình cho có ích

Nếu bạn đi thăm đình để tìm hiểu, ghi chép có hệ thống giúp so sánh giữa các đình rất nhiều. Một cách đơn giản là chụp theo trình tự cố định: toàn cảnh từ cổng, mặt tiền võ ca, mái từ góc chéo, nội thất chánh điện từ lối vào, chi tiết kèo và bao lam, nhà hậu, các miếu ngoài sân. Đi qua vài đình với cùng trình tự đó, bạn sẽ thấy rõ chỗ giống và chỗ khác.

Bên cạnh ảnh, ghi lại những gì người giữ đình kể: đình dựng từ bao giờ theo lời truyền, các lần trùng tu nhớ được, lệ cúng, ngày Kỳ Yên. Ghi rõ đây là lời kể của ai, vào ngày nào, để sau này đối chiếu với tư liệu thành văn. Nhiều chi tiết truyền khẩu không có trong sách, và người kể ngày một ít đi.

Khi chụp, giữ khoảng cách với bàn thờ, không bước lên bục, không dùng đèn flash trong chánh điện và luôn xin phép trước. Ảnh chụp đình để chia sẻ nên ghi đúng tên đình và tên xã mới kèm tên cũ, tránh để người xem nhầm lẫn giữa các đình trùng tên Tân Thới, Xuân Thới trong vùng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chánh điện đình thường tối?

Chánh điện được che chắn bằng bao lam, vách gỗ và có ít cửa sổ để giữ không khí trang nghiêm, đồng thời bảo vệ đồ thờ khỏi nắng gió. Ánh sáng chủ yếu từ cửa trước và nến, đèn trên bàn thờ.

Đình làng Nam Bộ có tượng thần không?

Phần lớn không. Đình Nam Bộ thờ Thần Thành Hoàng qua bài vị, khám thờ và sắc phong. Một số bàn thờ phối tự có thể có tượng nhỏ, nhưng không phổ biến như ở đình miền Bắc.

Giá binh khí trong đình dùng để làm gì?

Đó là bộ lỗ bộ, đồ nghi trượng bằng gỗ sơn son thếp vàng, dùng trong lễ rước để tăng phần trang trọng. Chúng không phải vũ khí thật và là hiện vật có giá trị mỹ thuật, khách xem không nên cầm lên.

Làm sao biết ngôi đình nào đã được xếp hạng di tích?

Đình đã xếp hạng thường có bia hoặc bảng công nhận gắn ở khuôn viên. Có thể hỏi bộ phận văn hoá của xã hoặc tra danh mục di tích do cơ quan văn hoá thành phố công bố để biết chính xác.

Có nên đến đình chụp ảnh cưới, ảnh kỷ niệm không?

Nhiều người vẫn chụp ảnh ở sân đình, nhưng cần xin phép người giữ đình trước, tránh ngày lễ, không vào chánh điện tạo dáng và không bày biện làm xáo trộn khu vực thờ. Giữ yên tĩnh cho người đang thắp nhang.