Hát bội (tuồng) là phần không thể thiếu trong lễ Kỳ Yên của nhiều đình làng Nam Bộ, trong đó có các đình ở vùng Hóc Môn. Hát bội trong lễ đình trước hết là để dâng thần, sân khấu dựng ở võ ca quay mặt về chánh điện, và mở đầu bằng nghi thức xây chầu với tiếng trống của người cầm chầu.
Với nhiều người lớn tuổi ở Hóc Môn, ký ức về lễ đình gắn với những đêm ngồi chiếu dưới võ ca xem tuồng tới khuya. Ngày nay hát bội thưa dần, không năm nào cũng mời được gánh hát. Bài này giải thích vì sao hát bội gắn với đình, nghi thức xây chầu và trống chầu vận hành ra sao, cách xem một đêm tuồng để hiểu được, và vì sao loại hình này đang khó khăn.
Vì sao đình làng mời hát bội
Ở Nam Bộ, hát bội gắn với đình như một phần của lễ. Quan niệm của làng là thần cũng cần được "xem hát", nên tuồng được diễn trước hết để dâng thần, dân làng được xem cùng. Đó là lý do sân khấu hát bội trong lễ đình không dựng tự do ngoài sân mà đặt ở võ ca, gian nhà phía trước chánh điện, và hướng về bàn thờ thần.
Về mặt xã hội, đêm hát bội là sự kiện giải trí lớn nhất của làng trong một năm, thời chưa có điện, chưa có truyền hình. Cả xóm kéo tới, trẻ con ngủ gục trên chiếu, người lớn bình luận từng vai. Mời được gánh hát giỏi là niềm tự hào của làng, nên các đình từng thi nhau mời gánh nổi tiếng.
Ở vùng Hóc Môn – Bà Điểm xưa, nơi nhiều gia đình khá lên nhờ vườn trầu, mời gánh hát về đình còn là cách làng bày tỏ sự sung túc. Năm nào trầu được giá, lúa tốt, đình dễ có tiền mời gánh lớn, hát nhiều đêm; năm mất mùa thì hát ít lại. Nhìn số đêm hát trong lễ, người làng xưa đoán được năm đó làng làm ăn ra sao.
Hát bội cũng truyền tải những giá trị làng muốn giữ: trung, hiếu, tiết, nghĩa. Các tích tuồng cổ phần lớn lấy bối cảnh triều đình, chiến trận, nhưng thông điệp rất đời: kẻ gian bị trừng trị, người ngay được đền đáp. Với người làng xưa, đó là một lớp học đạo lý không cần sách.
Nghi thức xây chầu
Xây chầu là phần mở màn mang tính nghi lễ, diễn ra trước khi vào tích chính. Người cầm chầu được ban quý tế cử, thường là người có uy tín và am hiểu hát bội. Trống chầu đặt ở vị trí có thể nhìn rõ sân khấu, giữa chánh điện và võ ca. Khi người cầm chầu đánh những hồi trống mở đầu, đêm hát chính thức bắt đầu.
Sau tiếng trống, đào kép ra diễn những lớp mở màn mang tính chúc tụng, như các lớp Đông Phương Sóc hay các lớp tiên đồng, ngọc nữ dâng lễ, chúc làng thái bình, mùa màng sung túc. Tên và nội dung các lớp này khác nhau tùy gánh và tùy đình. Ý chung là dâng lời chúc lên thần trước khi diễn tích tuồng giải trí.
Trong suốt đêm hát, người cầm chầu ngồi nguyên vị trí, không rời trống. Ở một số đình, khi đêm hát kết thúc còn có nghi thức nhỏ để "khép" buổi chầu, tạ thần trước khi gánh hát thu dọn. Những chi tiết này mỗi nơi giữ một kiểu, và là chỗ người mê hát bội hay so sánh giữa các làng.
Nhiều đình gộp xây chầu ngay sau phần túc yết của lễ Kỳ Yên, nên người xem sẽ thấy các vị trong ban quý tế còn mặc áo tế đứng nghe. Đây là lúc nên giữ trật tự, vì vẫn là một phần của nghi lễ chứ chưa phải giờ giải trí.
Trống chầu: khen chê bằng tiếng trống
Người cầm chầu là khán giả đặc biệt. Người cầm chầu không phải nhạc công của gánh. Họ đại diện cho làng, dùng tiếng trống để đánh giá diễn viên ngay trong lúc diễn. Một người cầm chầu giỏi phải thuộc tuồng, nghe được câu hát, nhìn được bộ võ.
Đánh đúng lúc là khen. Khi diễn viên hát một câu hay, múa một đường đẹp, người cầm chầu đánh vào mặt trống một hay vài tiếng. Diễn viên hiểu đó là lời khen, khán giả cũng hiểu. Theo lệ xưa, tiếng trống khen có khi đi kèm tiền thưởng của làng.
Đánh vào tang là chê. Theo cách kể phổ biến về hát bội Nam Bộ, khi diễn viên hát sai, diễn hời hợt, người cầm chầu đánh vào tang trống (phần vành gỗ) phát ra tiếng khô. Đây là lời nhắc rất công khai, khiến diễn viên phải tập trung.
Đánh sai là mất mặt người cầm chầu. Nếu khen không đúng chỗ, chính người cầm chầu bị chê là không biết xem hát. Vì vậy cầm chầu là vị trí danh dự nhưng cũng nhiều áp lực, và người làng chỉ giao cho người thật sự thạo.
Các tích tuồng hay diễn trong lễ đình
Gánh hát bội ở Nam Bộ có vốn tuồng lớn, nhưng trong lễ đình thường chọn tích có tính chính danh, đề cao trung nghĩa. Một số tích quen thuộc được nhắc nhiều trong sách về hát bội là Sơn Hậu, các tích lấy từ truyện Tam Quốc, hay các tích về những người con hiếu thảo, những tướng trung thành. Mỗi gánh có sở trường riêng, và ban quý tế có thể đặt tích theo ý làng.
Trong lễ đình, ban quý tế thường tránh những tích có nhiều cảnh chết chóc, phản trắc kéo dài hoặc kết thúc buồn, vì lễ là để cầu an. Tích được chọn thường có hậu: trung thần thắng, gian thần bị trừng trị, gia đình đoàn tụ. Đó là khác biệt nhỏ nhưng rõ giữa một đêm hát dâng thần và một buổi diễn thương mại ở rạp.
Một đêm tuồng thường kéo dài vài giờ. Nhiều tích được chia thành nhiều đêm, nên đình mời gánh hát hai, ba đêm sẽ diễn trọn một câu chuyện. Người xem quen thuộc đến mức thuộc lời, biết trước đoạn nào hay để chờ. Người mới xem chỉ cần nắm khung: ai là trung thần, ai là gian thần, ai đang bị hại, và theo dõi cách vai được thể hiện qua mặt nạ vẽ, bộ áo, giọng hát.
Mẹo xem một đêm hát bội để hiểu
Hát bội có ngôn ngữ ước lệ riêng. Vài điểm giúp người mới xem theo kịp:
| Bạn thấy | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Mặt vẽ đỏ | Thường là người trung trực, dũng cảm |
| Mặt vẽ trắng mốc | Thường là kẻ gian, nịnh thần |
| Mặt vẽ đen | Thường là người nóng nảy nhưng ngay thẳng |
| Cầm roi ngựa đi vòng sân khấu | Đang cưỡi ngựa, đi đường xa |
| Cờ phất qua phất lại | Cảnh chiến trận, quân lính đông |
| Hát nói xen lẫn, nhịp trống dồn | Đoạn cao trào, sắp có biến |
| Diễn viên quay lưng, đứng yên một lúc | Nhân vật đang ở chỗ khác, cảnh tạm ngưng |
| Tiếng kèn, trống nổi lên dồn dập khi vai ra | Vai quan trọng xuất hiện |
Quy ước trên là những nét chung hay được giới thiệu về tuồng; mỗi gánh, mỗi vai có thể khác. Hỏi người ngồi cạnh, thường là người lớn tuổi trong xóm, là cách học nhanh nhất, và họ thường rất vui được giải thích.
Gánh hát và người làm nghề
Một gánh hát bội đi diễn lễ đình gồm đào kép, nhạc công (trống, kèn, đờn), người lo phục trang, mặt nạ, người dựng sân khấu. Gánh thường nhận lời theo mùa lễ, đi từ đình này sang đình khác, có khi diễn liền nhiều đêm ở các làng khác nhau trong một tháng. Đời sống của người làm nghề vì vậy rất cực: ngủ tại đình, ăn cơm làng, di chuyển liên tục.
Đào kép hát bội phải học lâu năm, vừa hát vừa múa vừa diễn võ. Phần vẽ mặt tự làm trước giờ diễn, mỗi vai một kiểu, mất khá nhiều thời gian. Nếu tới sớm trước giờ hát, đứng ở xa phía sau cánh gà, bạn có thể thấy cảnh diễn viên ngồi vẽ mặt dưới ánh đèn, một cảnh rất đẹp nhưng nên xin phép trước khi chụp.
Vì thu nhập bấp bênh, nhiều người làm nghề phải làm thêm việc khác, và số người trẻ theo nghề ít đi. Đây là lý do chính khiến hát bội trong lễ đình thưa dần, chứ không chỉ do khán giả thờ ơ.
Hát bội, cải lương và đờn ca tài tử trong lễ đình
Ở các lễ đình vùng ven đô bây giờ, ba loại hình này đều có thể xuất hiện. Phân biệt nhanh:
| Loại hình | Gốc và đặc điểm | Vị trí trong lễ đình |
|---|---|---|
| Hát bội | Sân khấu cổ, vẽ mặt, hát nói theo lối tuồng, đề tài trung nghĩa | Gắn với nghi lễ, có xây chầu, diễn dâng thần |
| Cải lương | Hình thành ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20, lấy nhạc tài tử làm nền, đề tài tâm lý xã hội | Thường là phần văn nghệ phục vụ bà con, không có nghi thức chầu |
| Đờn ca tài tử | Đờn và ca theo bài bản, chơi trong nhóm nhỏ, không cần sân khấu lớn | Hay được mời thay hát bội khi quỹ đình hạn hẹp, hoặc chơi bên lề lễ |
Người già trong làng thường coi hát bội mới là "hát đình" đúng nghĩa, còn cải lương và đờn ca là phần vui thêm. Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, nên gần đây được chú ý nhiều hơn trong các dịp lễ ở vùng ven đô.
Hát bội ở Hóc Môn bây giờ
Như nhiều nơi ven đô, hát bội trong lễ đình ở vùng Hóc Môn đã thưa đi rõ rệt. Lý do dễ thấy: số gánh hát bội còn hoạt động ở TP.HCM và các tỉnh lân cận ít đi, chi phí mời một gánh trọn đêm không nhỏ với quỹ đình, người xem trẻ ít, và sân đình nhiều nơi bị thu hẹp. Có năm đình mời gánh hát, có năm thay bằng đờn ca tài tử, ca cổ hoặc văn nghệ của xóm.
Ở chiều ngược lại, hát bội vẫn có người giữ. Một số đình coi đêm hát là phần bắt buộc của lễ nên cố duy trì dù quy mô nhỏ hơn. Một số người trẻ học hát bội, quay phim ghi lại các đêm diễn ở đình. Nếu muốn xem hát bội đúng trong không gian đình làng, cách thực tế là theo dõi lịch Kỳ Yên của các đình trong vùng và hỏi trước năm đó có gánh hát không.
Xem hát bội ở đình khác hẳn xem trên sân khấu nhà hát: không có ghế đánh số, không vé, người xem ngồi chiếu, đứng quanh, trẻ con chạy giỡn sau cánh gà. Chính cái không khí đó làm nên giá trị của nó, và cũng là thứ khó giữ nhất khi đô thị hoá.
Câu hỏi thường gặp
Hát bội và tuồng có phải là một không?
Về cơ bản là một loại hình. Ở miền Bắc và miền Trung hay gọi là tuồng, còn ở Nam Bộ gọi phổ biến là hát bội. Hát bội Nam Bộ có những nét riêng trong giọng hát, cách diễn và vốn tích, nhưng chung gốc với tuồng.
Ai cũng có thể ngồi cầm chầu không?
Không. Cầm chầu là vị trí danh dự do ban quý tế giao, cần người am hiểu tuồng để khen chê đúng chỗ. Khách đến xem không nên tự ý đánh trống chầu dù trống để ngay đó.
Xem hát bội ở đình có mất tiền không?
Hát bội trong lễ đình thường do làng tổ chức và mở cho mọi người xem, không bán vé. Người xem có thể góp công đức tùy lòng cho đình. Một số người còn thưởng thêm cho diễn viên, theo lệ xưa.
Có thể mang trẻ nhỏ đi xem hát bội không?
Có thể, trẻ thường thích màu sắc trang phục và tiếng trống. Nên chọn chỗ ngồi gần lối ra, vì đêm hát kéo dài và trống chiêng có lúc khá to, trẻ nhỏ dễ mệt hoặc giật mình.
Muốn tìm hiểu hát bội bài bản thì bắt đầu từ đâu?
Có thể đọc các sách giới thiệu về tuồng và hát bội Nam Bộ, xem các buổi diễn của nhà hát nghệ thuật truyền thống ở trung tâm TP.HCM, rồi so sánh với một đêm hát trong lễ đình. Hai không gian cho hai trải nghiệm khác nhau.