Ở Hóc Môn, dấu vết làng cũ vẫn còn rải rác giữa phố mới: những ngôi nhà gỗ mái ngói ba gian, hàng cau trước ngõ, giếng nước, cây cổ thụ đầu xóm, miếu nhỏ, đoạn đường làng còn hai bên vườn. Chúng không có biển giới thiệu, không có vé vào cửa; muốn thấy phải đi chậm, nhìn kỹ, hỏi người địa phương.
Bài này gợi ý một kiểu dạo chơi cuối tuần: đi tìm những dấu vết ấy ở các xóm gốc của bốn xã Hóc Môn, Bà Điểm, Xuân Thới Sơn, Đông Thạnh, cách nhận ra chúng, cách nhìn và ghi lại mà không làm phiền chủ nhà. Bài không chỉ địa chỉ nhà cụ thể, vì phần lớn là nhà riêng có người ở; tôn trọng đời sống của họ là điều kiện đầu tiên.
Vì sao dấu vết làng cũ đáng đi tìm
Ba mươi năm đô thị hoá biến Hóc Môn từ một vùng làng vườn thành vùng ven đô dày đặc nhà phố. Những gì của làng xưa không mất ngay một lúc mà mất dần: một ngôi nhà gỗ bị dỡ để xây nhà ống, một hàng cau bị chặt để mở hẻm, một cái giếng bị lấp. Những gì còn lại hôm nay có thể không còn sau vài năm.
Những dấu vết này kể câu chuyện mà sách vở ít ghi: người ở đây đã sống thế nào, nhà cửa bố trí ra sao, vườn trầu, vườn cau, giếng nước gắn với sinh hoạt hằng ngày thế nào. Chúng bổ sung cho các di tích lớn như khu di tích Ngã Ba Giồng hay đình Tân Thới Tam Thôn, cho thấy mặt đời thường của vùng đất Mười tám thôn vườn trầu.
Đi tìm chúng cũng là một cách nhìn lại tốc độ thay đổi của thành phố. Đứng trước một ngôi nhà xưa kẹp giữa hai dãy nhà mới, bạn thấy cụ thể hơn bất kỳ con số thống kê nào về đô thị hoá.
Nhận ra dấu vết làng cũ
Bảng sau liệt kê những dấu vết hay gặp, cách nhận ra và điều chúng kể về đời sống xưa. Đây là đặc điểm chung của làng Nam Bộ ven đô; từng nơi có thể khác.
| Dấu vết | Cách nhận ra | Kể điều gì |
|---|---|---|
| Nhà gỗ mái ngói ba gian | Mái ngói âm dương hoặc ngói vảy, cột gỗ, cửa bức bàn, hiên rộng | Nếp nhà của gia đình khá giả trong làng xưa, nơi thờ tổ tiên và tiếp khách |
| Hàng cau trước ngõ | Cau mọc thẳng hàng dọc lối vào hoặc quanh sân | Gắn với trầu cau, với ranh giới đất và vẻ đẹp nhà vườn |
| Giếng nước | Thành giếng gạch hoặc bê tông cũ trong sân, có khi đã đậy nắp | Thời chưa có nước máy, giếng là nguồn nước cả nhà, có khi cả xóm |
| Cây cổ thụ đầu xóm | Cây lớn ở ngã ba, đầu hẻm, gần miếu | Mốc định vị của làng, chỗ hóng mát, có khi gắn với tục thờ |
| Miếu nhỏ ven đường | Miếu xây nhỏ ở góc đường, gốc cây | Tín ngưỡng dân gian của xóm; có bài riêng ở mục đình làng |
| Đường làng còn vườn hai bên | Đường nhỏ, hai bên là vườn cây, bờ mương | Hình dạng của làng trước khi bị chia lô |
Khi đã biết nhìn, bạn sẽ thấy những dấu vết này ở cả những nơi đông đúc như Bà Điểm, chứ không chỉ ở vùng còn nhiều vườn.
Đi tìm ở đâu
Không có danh sách chính thức các nhà xưa ở Hóc Môn, và phần lớn là nhà riêng. Cách hợp lý là đi các xóm gốc, nơi người địa phương ở lâu đời, thường nằm xa các trục lớn, quanh đình làng, quanh chợ cũ, dọc các đường làng xưa. Ở mỗi xã cũ, khu quanh đình thường là lõi của làng xưa.
Vùng ven sông Sài Gòn phía Đông Thạnh, Nhị Bình cũ và vùng phía tây còn nhiều vườn là nơi dễ gặp đường làng còn vườn hai bên, hàng cau, giếng nước. Vùng Bà Điểm, trung tâm xã Hóc Môn đô thị hoá mạnh hơn, nhưng vẫn có những ngôi nhà gỗ cũ nằm sâu trong hẻm, giữa các dãy nhà mới.
Người lớn tuổi trong xóm, người giữ đình, người bán hàng lâu năm ở chợ là những người biết rõ nhất nhà nào còn giữ nếp xưa. Hỏi lịch sự, nói rõ bạn chỉ muốn nhìn từ bên ngoài hay muốn xin phép vào xem, và chấp nhận câu trả lời "không" nếu có.
Ghé một ngôi nhà xưa cho phải phép
Nhà xưa phần lớn có người ở, có bàn thờ tổ tiên ở gian giữa. Nếu được mời vào, hoặc bạn muốn xin phép vào xem, nên:
- Đứng ngoài cổng chào hỏi, không tự ý mở cổng, bước vào sân.
- Giới thiệu ngắn gọn bạn là ai, vì sao muốn xem; không hứa hẹn gì bạn không làm được.
- Nếu được vào, đi theo chủ nhà, không tự ý đi vào gian thờ, buồng riêng.
- Không chạm vào đồ thờ, đồ gỗ chạm khắc, hiện vật trong nhà khi chưa được phép.
- Hỏi trước khi chụp ảnh; nhiều gia đình không muốn chụp bàn thờ hay chụp người trong nhà.
- Cảm ơn khi ra về; nếu được chủ nhà kể chuyện lâu, một món quà nhỏ như bánh trái là cách đáp lễ dễ thương.
Đừng hỏi chuyện mua bán đồ xưa, gỗ xưa. Câu hỏi ấy làm nhiều gia đình khó chịu và là một trong những lý do đồ cổ của các làng ven đô thất thoát.
Chụp ảnh và ghi chép
Ảnh chụp nhà xưa đẹp nhất vào buổi sáng hoặc chiều muộn, khi ánh sáng xiên làm nổi chất gỗ, ngói. Chụp cả bối cảnh xung quanh, ngôi nhà nằm giữa những gì, vì chính sự tương phản giữa cũ và mới là câu chuyện. Chụp chi tiết: đầu kèo, cửa bức bàn, ngói, thềm đá, nếu chủ nhà cho phép.
Ghi chép kèm ảnh: vị trí chung (xã nào, khu vực nào, không cần địa chỉ chính xác nếu chia sẻ công khai), đặc điểm nhà, những gì chủ nhà kể. Ghi rõ đó là lời kể, chưa kiểm chứng. Nếu chủ nhà không muốn nêu tên, tôn trọng điều đó.
Khi đăng ảnh lên mạng, cân nhắc không đăng vị trí chính xác của nhà riêng, nhất là nhà có đồ gỗ quý, để tránh rủi ro cho chủ nhà. Ảnh của bạn có thể giúp nhiều người biết đến vẻ đẹp của làng cũ, nhưng không nên vì thế mà khiến chủ nhà bị làm phiền.
Một buổi dạo mẫu
Một buổi dạo tìm dấu vết làng cũ có thể bắt đầu ở một đình làng trong vùng, nơi thường là lõi của làng xưa. Từ đình, đi bộ hoặc chạy xe thật chậm theo các đường nhỏ toả ra xung quanh, để ý những mái ngói cũ, hàng cau, cây cổ thụ. Dừng lại hỏi chuyện người lớn tuổi ngồi trước hiên, bà bán tạp hoá đầu hẻm.
Tiếp đó, ghé chợ cũ của xã, nhìn những dãy nhà quanh chợ, nhiều khi là nhà phố xưa của thời chợ quận lỵ. Kết thúc ở một quán cà phê trong xóm, xem lại ảnh, ghi chép những gì đã nghe.
Một buổi như vậy không cần đi xa, không tốn kém, nhưng cho bạn một cách nhìn khác về vùng đất mà nhiều người chỉ biết qua cái tên cửa ngõ, kẹt xe, chợ đầu mối. Đi vài lần ở vài xã khác nhau, bạn sẽ thấy mỗi làng cũ có nét riêng, dù cùng một vùng đất.
Đình, chợ, trường cũ: ba điểm neo của làng
Muốn hình dung một làng xưa ở Hóc Môn, có thể bắt đầu từ ba điểm neo. Đình làng là trung tâm nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, thường nằm trên đất cao, có sân rộng, cây lớn. Chợ là trung tâm trao đổi, nơi trầu, rau, lúa của làng ra đi và hàng hoá từ Sài Gòn về. Trường làng, có khi chỉ là vài lớp học nhỏ, là nơi nhiều thế hệ trong xóm cùng học.
Từ ba điểm này, đường làng toả ra, nhà cửa mọc dọc theo. Nhà khá giả thường ở gần đình, gần chợ; nhà làm vườn ở xa hơn, giữa vườn trầu, vườn cây. Ngày nay nhiều chợ đã xây mới, trường đã chuyển, nhưng đình phần lớn vẫn ở chỗ cũ, nên đình là điểm khởi đầu tốt nhất để lần lại dấu vết.
Khi đứng ở sân đình, nhìn quanh, đoán xem đường làng xưa chạy hướng nào, chợ cũ ở đâu, rồi hỏi người lớn tuổi để kiểm lại. Trò chơi đoán và kiểm ấy biến buổi dạo thành một cuộc khám phá thật sự.
Giữ gìn: điều người đi chơi có thể làm
Việc bảo tồn nhà xưa, cảnh quan làng cũ phụ thuộc chủ yếu vào chủ nhà và chính sách của thành phố. Người đi chơi không quyết định được, nhưng có thể góp phần nhỏ: tôn trọng, không làm phiền, không mua bán đồ xưa, chia sẻ câu chuyện một cách tích cực.
Khi trò chuyện với chủ nhà, nếu họ tự hào về ngôi nhà, sự quan tâm của bạn là một lời động viên giữ gìn. Nhiều gia đình giữ nhà xưa vì tình cảm với ông bà, chịu thiệt về diện tích, tiện nghi; một lời trân trọng có ý nghĩa với họ.
Ghi chép, ảnh chụp của người đi chơi cũng là tư liệu. Nếu bạn có bộ ảnh, ghi chép tốt, có thể chia sẻ với các nhóm nghiên cứu địa phương, các trang tư liệu về Sài Gòn xưa. Một ngày nào đó, đó có thể là tấm ảnh duy nhất còn lại của một ngôi nhà đã mất.
Đổi thay không chỉ là mất mát
Nhìn dấu vết làng cũ dễ sinh tiếc nuối, nhưng cũng nên hiểu đổi thay từ phía người trong cuộc. Với nhiều gia đình, dỡ nhà gỗ xây nhà mới là để con cháu có chỗ ở, có điều kiện sống tốt hơn, có mặt bằng buôn bán. Một ngôi nhà xưa đẹp với người xem có thể là ngôi nhà dột, mối mọt, tối tăm với người ở.
Vì vậy người đi tìm dấu vết làng cũ nên mang thái độ trân trọng chứ không phán xét. Những gia đình giữ được nhà xưa đáng được ghi nhận; những gia đình xây mới cũng có lý do của họ.
Điều có thể làm là ghi lại, kể lại, để ký ức làng không mất cùng với gỗ và ngói. Hóc Môn đang trở thành đô thị; biết vùng đất này từng là làng thế nào giúp người ở đây, kể cả người mới đến, sống với nó sâu sắc hơn.
Một hàng cau được giữ lại trước dãy nhà mới, một cái giếng được xây lại thành chỗ trang trí, một ngôi nhà gỗ được tu sửa thay vì phá bỏ: những lựa chọn nhỏ như thế cho thấy đô thị hoá không nhất thiết phải xoá sạch quá khứ. Người đi tìm dấu vết làng cũ, khi kể lại những ví dụ ấy, cũng góp phần lan toả cách làm đó.
Câu hỏi thường gặp
Ở Hóc Môn có nhà cổ nào mở cửa đón khách không?
Phần lớn nhà xưa ở Hóc Môn là nhà riêng có người ở, không phải điểm tham quan. Một số di tích như đình làng có thể vào xem theo quy định. Muốn xem nhà riêng, cần hỏi và được chủ nhà đồng ý; bài không giới thiệu địa chỉ cụ thể.
Làm sao phân biệt nhà gỗ xưa và nhà mới làm theo kiểu xưa?
Nhà xưa thường có gỗ đã sậm màu, mòn ở những chỗ hay chạm tay, ngói cũ rêu phong, kết cấu theo kiểu ba gian truyền thống. Nhà mới làm theo kiểu xưa gỗ còn sáng, chi tiết đều đặn. Hỏi chủ nhà là cách chắc nhất.
Có nên đăng vị trí nhà xưa lên mạng xã hội không?
Nên cân nhắc. Nhà riêng có đồ gỗ quý có thể bị làm phiền hoặc gặp rủi ro khi vị trí bị công khai. Có thể chỉ ghi chung khu vực, hoặc hỏi ý kiến chủ nhà trước khi đăng.
Đi tìm dấu vết làng cũ nên đi bộ hay xe máy?
Kết hợp cả hai: chạy xe máy thật chậm giữa các xóm, gửi xe ở chỗ an toàn rồi đi bộ trong các hẻm nhỏ. Đi bộ giúp nhìn kỹ hơn, dễ dừng lại hỏi chuyện, ít gây ồn cho xóm.
Ghi chép lời kể của người lớn tuổi cần lưu ý gì?
Hỏi ý họ trước khi ghi âm, ghi tên. Ghi rõ đây là lời kể cá nhân, có thể khác lời kể khác. Đối chiếu với tài liệu địa phương khi có thể. Tôn trọng nếu họ không muốn chia sẻ chuyện riêng của gia đình.