Cưới hỏi, giỗ chạp, tang lễ ở Hóc Môn: các bước nghi lễ theo nếp Nam Bộ

Ở Hóc Môn, cưới hỏi, giỗ chạp và tang lễ vẫn theo nếp Nam Bộ: cưới có dạm ngõ, đám hỏi, rước dâu, lễ gia tiên, có nhà còn giữ lễ lên đèn; giỗ có lễ cúng tiên thường hôm trước và chánh giỗ hôm sau; tang lễ có hàng xóm tới viếng, phụ giúp mà không cần mời. Khác chăng là bối cảnh: rạp dựng trong hẻm giữa dãy nhà phố, nhiều bước được làm gọn, và người dự là cả người gốc làng lẫn hàng xóm mới.

Với người mới chuyển về, được mời đi đám giỗ nhà hàng xóm hay dự đám cưới con chủ nhà trọ là chuyện rất thường. Bài này đi vào phần nghi lễ: các bước cưới hỏi, cách tính và cúng ngày giỗ, phép viếng tang, những thay đổi thấy rõ trong vài chục năm, và vài điều thực tế như mặc gì, mừng thế nào, cư xử ra sao khi rạp dựng ngang trước cửa nhà mình. Chuyện mâm cỗ, nấu đám thuộc chuyên mục ẩm thực của trang.

Đám giỗ Nam Bộ: không chỉ là việc của một nhà

Ở Nam Bộ, đám giỗ là sự kiện lớn của gia đình, có khi lớn hơn cả Tết với cả dòng họ. Nhà có giỗ ông bà, cha mẹ thường mời con cháu, họ hàng, hàng xóm, bạn bè, có nhà mời vài chục tới cả trăm người. Người tới ăn giỗ không chỉ để cúng mà để gặp nhau, nên đám giỗ ở các xóm cũ Hóc Môn thường rộn ràng từ trưa tới tối.

Đám giỗ thường có hai phần. Hôm trước là lễ cúng tiên thường, có nơi gọi là cúng tiên thường hay cúng vàm, báo trước với người đã khuất, chủ yếu con cháu trong nhà. Ngày chính là chánh giỗ, mâm cúng đầy đủ, sau đó dọn ra đãi khách. Món ăn giỗ là những món quen của Nam Bộ, mỗi nhà có món "đinh" riêng mà con cháu chờ cả năm.

Ở những gia đình gốc làng, một năm có thể có nhiều đám giỗ: giỗ ông bà nội ngoại, cha mẹ, có nhà còn giỗ cả các bậc trên nữa. Vì thế người lớn tuổi thuộc lịch giỗ của cả họ, ngày nào nhà ai, và việc nhớ ngày giỗ, tới đúng ngày được coi là thước đo của tình thân trong họ.

Việc nấu giỗ từng là việc của cả xóm: hàng xóm sang phụ làm, mượn bàn ghế, mượn nồi lớn. Ở các hẻm Hóc Môn bây giờ, nhiều nhà thuê đơn vị nấu tiệc tại nhà hoặc đặt món, nhưng nhà gốc vẫn tự nấu ít nhất vài món chính để giữ nếp.

Đi ăn giỗ: những điều nên biết

Được mời mới đi. Đám giỗ có khách mời rõ ràng. Hàng xóm thân thường được mời miệng trước vài ngày. Không được mời thì không tới, kể cả khi rạp dựng ngay trước nhà mình.

Mang gì theo. Phổ biến là một hộp bánh, gói trà, chai rượu, giỏ trái cây hoặc một phong bì nhỏ để lên bàn thờ. Mức bao nhiêu tùy quan hệ và hoàn cảnh, không có chuẩn chung; người Nam Bộ coi trọng việc tới hơn quà.

Thắp nhang trước khi ngồi. Tới nơi, chào gia chủ, xin thắp nhang lên bàn thờ người được giỗ rồi mới ngồi vào bàn. Đây là phép lịch sự quan trọng nhất.

Ngồi theo sự sắp xếp. Gia chủ thường xếp chỗ theo vai vế, quan hệ. Người lớn tuổi ngồi bàn trong, khách mới ngồi bàn ngoài. Cứ để chủ nhà chỉ chỗ.

Uống vừa phải, về đúng lúc. Đám giỗ ở xóm hay có bàn nhậu kéo dài. Khách mới quen nên chủ động về khi đã đủ lễ, nhất là khi phải chạy xe về đường lớn buổi tối.

Các bước cưới hỏi theo nếp Nam Bộ

Ở Hóc Môn, mỗi gia đình làm nhiều hay ít bước tùy hoàn cảnh và tùy hai bên thỏa thuận. Khung thường gặp:

Bước đăng ký kết hôn là bắt buộc về pháp lý, còn các bước nghi lễ là phong tục, hai gia đình tự thỏa thuận. Trình tự giữa đăng ký và lễ cưới không cố định, nhiều đôi đăng ký trước rồi mới làm lễ.

Lễ gia tiên và lễ lên đèn: phần nghi lễ không bỏ được

Dù đám cưới gọn tới đâu, lễ gia tiên vẫn là phần các gia đình gốc Hóc Môn giữ lại. Trước bàn thờ, người lớn trong họ, thường là ông chú, ông bác có vai vế, đứng ra thưa với ông bà rằng con cháu nay thành gia thất, rồi đôi trẻ thắp nhang, lạy hoặc vái gia tiên. Ở nhà gái, lễ này là lời từ biệt; ở nhà trai, là lời trình diện người mới vào nhà.

Lễ lên đèn là nét riêng của đám cưới Nam Bộ mà nhiều người từ nơi khác tới lần đầu mới thấy. Đôi đèn hoặc đôi nến được đặt trên bàn thờ, người chủ lễ hay chính cô dâu chú rể thắp cùng lúc; người lớn tuổi hay chú ý ngọn lửa hai bên cháy đều nhau như một điềm vui. Mỗi nhà có cách làm khác nhau, có nhà không làm.

Phần nghi lễ thường diễn ra trong không khí khá trang nghiêm, rồi mới tới tiệc. Khách được mời dự lễ gia tiên nên đứng phía sau, tránh nói chuyện, và chờ gia chủ mời mới ra bàn tiệc.

Giỗ chạp: ngày giỗ tính thế nào, ai đứng cúng

Ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch của người đã khuất. Năm đầu sau khi mất có giỗ đầu, năm thứ hai có giỗ hết tang (mãn tang) theo nếp nhiều gia đình; từ đó trở đi là giỗ thường hằng năm. Người đứng cúng thường là con trưởng hoặc người đang ở nhà thờ của gia đình, nhưng ở Nam Bộ nếp này linh hoạt: con gái, con út ở với cha mẹ cũng có thể đứng giỗ.

Khi con cháu ở rải rác, nhiều gia đình chọn làm giỗ vào ngày cuối tuần gần ngày mất nhất, thay vì đúng ngày, để mọi người về đủ. Có nhà gộp giỗ ông bà nội ngoại vào một ngày. Người lớn tuổi có khi không vui với cách gộp, nhưng phần lớn chấp nhận như một cách giữ được giỗ trong đời sống bận rộn.

Bàn thờ trong ngày giỗ có ảnh người được giỗ, nhang đèn, hoa trái, và mâm cúng. Con cháu lần lượt thắp nhang theo thứ bậc. Chuyện trên mâm cúng, mâm đãi có gì là phần ẩm thực, được bàn ở chuyên mục ẩm thực và chợ của trang.

Khi rạp dựng trước cửa nhà bạn

Ở các hẻm Hóc Môn, đám giỗ, đám cưới, đám tang dựng rạp chiếm một phần hoặc cả lối đi là chuyện thường. Theo nếp xóm, nhà có việc sẽ báo trước với hàng xóm, nhờ thông cảm, có nhà còn mời hàng xóm dự. Hàng xóm thường thông cảm vì ai cũng có lúc có việc.

Về nguyên tắc, sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè cho việc riêng cần tuân theo quy định quản lý của địa phương, và có nơi yêu cầu xin phép hoặc thông báo trước. Nếu rạp dựng làm chắn hoàn toàn lối thoát, lối xe cứu thương, cứu hỏa, hoặc âm thanh quá lớn vào giờ khuya, bạn có thể góp ý với gia chủ, rồi mới tới tổ dân phố hay chính quyền xã nếu không giải quyết được. Quy định cụ thể về giờ giấc, mức âm thanh nên kiểm theo văn bản hiện hành.

Trong thực tế, một lời nói nhẹ nhàng từ trước, như nhờ chừa lối cho xe ra vào, thường hiệu quả hơn mọi khiếu nại. Và khi tới lượt nhà mình có việc, sự thông cảm đó sẽ được đáp lại.

Đám tang trong xóm: viếng và phúng điếu

Khác với giỗ và cưới, đám tang không cần lời mời. Theo nếp Nam Bộ, khi trong xóm có người mất, hàng xóm tới viếng, phụ giúp gia đình dựng rạp, tiếp khách, có khi thức canh đêm cùng tang gia. Ở các xóm cũ Hóc Môn, sự giúp đỡ này vẫn còn rõ, nhất là với những gia đình lâu năm.

Khi tới viếng, ăn mặc tối màu, gọn gàng; thắp nhang trước linh cữu, chia buồn với gia đình; phúng điếu bằng phong bì nhỏ, vòng hoa hoặc nhang đèn tùy quan hệ. Không cần ở lâu nếu không thân, nhưng nên tới. Tránh cười đùa lớn tiếng, tránh chụp ảnh tang lễ khi gia đình chưa đồng ý.

Đám tang ở vùng ven đô cũng đổi nhiều: nhiều gia đình đưa người mất về nhà tang lễ, hỏa táng thay vì chôn trong vườn, thời gian để tang trong nhà ngắn lại. Nhạc kèn, âm thanh trong đám tang kéo dài về khuya có thể ảnh hưởng hàng xóm; đây là chuyện tế nhị, người trong xóm thường thông cảm vì biết đó là lúc gia đình khó khăn nhất.

Nếp cũ đổi thay: điều còn và điều mất

Mấy chục năm đô thị hoá làm thay đổi nhiều thứ. Đám cưới ngắn lại, ít bước hơn; lễ vật đơn giản hơn; tiệc chuyển ra nhà hàng. Đám giỗ nhỏ lại vì con cháu đi làm xa, không về đủ; nhiều nhà gộp giỗ ông bà vào một ngày cho tiện. Việc nấu giỗ cả xóm cùng phụ dần chuyển sang thuê dịch vụ.

Sau lễ là tiệc cưới. Trước đây tiệc cưới ở Hóc Môn chủ yếu là đám rạp trong nhà, ngoài hẻm, nấu tại chỗ. Ngày nay nhiều gia đình chuyển ra nhà hàng tiệc cưới, nhưng vẫn có nhà giữ tiệc rạp ở quê, nhất là các gia đình có vườn rộng ở những khu chưa đô thị hoá hết.

Nhưng phần lõi vẫn còn. Lễ gia tiên trước bàn thờ vẫn là phần không bỏ được trong đám cưới. Ngày giỗ vẫn là dịp con cháu tụ về, dù ít người hơn. Và cách người Hóc Môn mời hàng xóm mới ăn giỗ, dự đám cưới cho thấy nếp làng vẫn mở cửa với người đến sau.

Cũng có những nếp mới: thiệp cưới gửi qua tin nhắn, mừng cưới bằng chuyển khoản, đám giỗ có thêm bàn cho đồng nghiệp của con cháu. Người lớn tuổi có khi không quen, nhưng phần lớn các gia đình chấp nhận như một phần của đời sống mới.

Với người mới đến, nhận lời mời ăn giỗ hay dự đám cưới của hàng xóm là cách nhanh nhất để hiểu vùng đất mình đang sống. Những câu chuyện quanh bàn giỗ, về ông bà làm vườn trầu, về con đường đất ngày xưa, là thứ không sách nào ghi lại đủ.

Câu hỏi thường gặp

Đi đám cưới ở Hóc Môn nên mừng bao nhiêu?

Không có mức chung. Mức mừng phụ thuộc quan hệ, hoàn cảnh và hình thức tiệc. Nhiều người tham khảo mức mình đã nhận từ gia đình đó trước đây. Điều quan trọng là tới dự và chúc mừng, không phải số tiền.

Cúng tiên thường khác chánh giỗ thế nào?

Cúng tiên thường diễn ra hôm trước ngày giỗ chính, như lời mời người đã khuất về, thường chỉ con cháu trong nhà dự. Chánh giỗ là ngày chính, mâm cúng đầy đủ, mời họ hàng, hàng xóm, bạn bè tới ăn giỗ.

Đi đám giỗ nên mặc gì?

Quần áo gọn gàng, lịch sự là đủ, tránh đồ quá sặc sỡ hoặc quá hở. Đám giỗ ở Nam Bộ không đòi hỏi trang phục đặc biệt; điều quan trọng là thái độ chào hỏi và thắp nhang khi tới.

Lễ lên đèn trong đám cưới Nam Bộ là gì?

Lễ lên đèn là nghi thức thắp đôi đèn hoặc đôi nến trên bàn thờ gia tiên trong ngày cưới, thường do cô dâu chú rể hoặc người lớn trong nhà thực hiện, tượng trưng cho sự hòa hợp và gắn kết. Cách làm khác nhau giữa các gia đình.

Nhà hàng xóm có đám, mình không được mời có cần góp gì không?

Không cần. Nếu thân thiết, bạn có thể ghé chào hoặc gửi lời chúc. Với đám tang, hàng xóm thường ghé viếng và phúng điếu dù không được mời chính thức, đó là nếp chung ở Nam Bộ.