Di tích ở Việt Nam được xếp hạng theo các cấp: di tích cấp tỉnh (ở TP Hồ Chí Minh là cấp thành phố), di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt. Mỗi di tích đã xếp hạng có hồ sơ khoa học, có khu vực bảo vệ được khoanh định, và mọi việc xây dựng, sửa chữa trong khu vực ấy phải tuân theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá. Vùng Hóc Môn có các di tích lịch sử, di tích kiến trúc đã được xếp hạng, như khu di tích Ngã Ba Giồng và một số đình làng.
Bài này giải thích những nguyên tắc chung mà người dân nên biết: xếp hạng nghĩa là gì, khu vực bảo vệ là gì, sống và xây nhà gần di tích cần lưu ý gì, và mỗi người có thể góp phần giữ di tích ra sao. Quy định cụ thể thay đổi theo luật và văn bản hướng dẫn; khi có việc cụ thể, hãy hỏi cơ quan có thẩm quyền và kiểm tra quy định hiện hành.
Xếp hạng di tích nghĩa là gì
Xếp hạng di tích là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận một địa điểm, công trình có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, kiến trúc đủ để được bảo vệ theo pháp luật. Việc xếp hạng dựa trên hồ sơ khoa học, gồm lý lịch di tích, bản vẽ, ảnh chụp, bản đồ khoanh vùng bảo vệ, danh mục hiện vật, và ý kiến của các bên liên quan.
Khi đã được xếp hạng, di tích có địa vị pháp lý rõ ràng: được đưa vào danh mục di tích, có chủ thể quản lý, được nhà nước đầu tư hoặc hỗ trợ tu bổ theo quy định, và được bảo vệ khỏi những hành vi xâm hại. Đồng thời, việc sử dụng, sửa chữa di tích cũng phải tuân theo các quy định chặt chẽ hơn, không còn tuỳ ý như với một công trình thông thường.
Ở Việt Nam, Luật Di sản văn hoá là văn bản nền tảng. Luật đã được sửa đổi nhiều lần; bản sửa đổi gần đây được Quốc hội thông qua cuối năm 2024. Các quy định chi tiết nằm trong nghị định, thông tư hướng dẫn. Khi cần áp dụng cho một trường hợp cụ thể, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan văn hoá của thành phố.
Các cấp di tích và ai quyết định
Bảng dưới tóm tắt các cấp xếp hạng theo nguyên tắc chung. Thẩm quyền và thủ tục cụ thể có thể được điều chỉnh theo luật mới, nên coi đây là khung để hiểu, không phải hướng dẫn thủ tục:
| Cấp di tích | Ai quyết định xếp hạng | Ví dụ loại di tích hay gặp |
|---|---|---|
| Cấp tỉnh (cấp thành phố ở TP Hồ Chí Minh) | Chủ tịch uỷ ban nhân dân cấp tỉnh | Đình làng, miếu, nhà cổ, địa điểm lịch sử có giá trị địa phương |
| Di tích quốc gia | Bộ trưởng phụ trách văn hoá | Địa điểm lịch sử, kiến trúc có giá trị tiêu biểu cho vùng, cho cả nước |
| Di tích quốc gia đặc biệt | Thủ tướng Chính phủ | Di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu của quốc gia |
| Chưa xếp hạng | Có thể được đưa vào danh mục kiểm kê | Công trình có giá trị nhưng chưa đủ hồ sơ hoặc chưa được xét |
Ở vùng Hóc Môn, cấp xếp hạng của từng di tích được ghi trên bảng giới thiệu tại chỗ và trong danh mục di tích của thành phố. Khi viết, giới thiệu, hãy trích đúng cấp và năm xếp hạng từ nguồn chính thức, không đoán.
Khu vực bảo vệ: đường ranh vô hình quanh di tích
Mỗi di tích đã xếp hạng có khu vực bảo vệ, thường chia làm hai lớp. Khu vực bảo vệ I là phạm vi chứa các yếu tố gốc cấu thành di tích, phải được giữ nguyên trạng; mọi tác động ở đây đều bị kiểm soát rất chặt. Khu vực bảo vệ II là vùng bao quanh khu vực I, nơi có thể xây dựng những công trình phục vụ di tích hoặc công trình khác nhưng phải không làm ảnh hưởng tới cảnh quan và giá trị của di tích.
Ranh giới các khu vực bảo vệ được xác định trên bản đồ trong hồ sơ xếp hạng và có thể được cắm mốc ngoài thực địa. Với người dân sống quanh di tích, đặc biệt là quanh các đình làng nằm giữa khu dân cư, ranh giới này có ý nghĩa rất thực tế: nó quyết định việc xây, sửa nhà có cần xin ý kiến thêm của cơ quan văn hoá hay không.
Nhiều người không biết nhà mình có nằm trong khu vực bảo vệ II của một di tích hay không cho đến khi đi xin phép xây dựng. Để tránh bất ngờ, trước khi mua đất, xây nhà gần đình, miếu hay khu di tích, hãy hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý xây dựng về thông tin quy hoạch và khu vực bảo vệ di tích liên quan.
Sống và xây nhà gần di tích: những điều nên biết
Hỏi trước khi mua. Khi mua nhà đất gần di tích đã xếp hạng, hỏi rõ thửa đất có nằm trong khu vực bảo vệ nào không. Thông tin này ảnh hưởng tới việc xây dựng, cải tạo sau này.
Xin phép đúng quy trình. Xây mới, cải tạo trong khu vực bảo vệ thường cần thêm ý kiến của cơ quan văn hoá bên cạnh giấy phép xây dựng thông thường. Quy trình cụ thể phải theo quy định hiện hành.
Chiều cao, hình thức. Ở khu vực bảo vệ II, có thể có giới hạn về chiều cao, khoảng lùi, hình thức kiến trúc để không lấn át cảnh quan di tích. Đây không phải sự làm khó mà là điều kiện để di tích giữ được giá trị.
Không lấn chiếm. Không lấn chiếm khuôn viên di tích để buôn bán, để xe, đổ vật liệu, kể cả tạm thời. Lấn chiếm là hành vi bị xử lý theo quy định.
Báo khi thấy hư hại. Thấy di tích bị hư hại, bị xâm phạm, hiện vật bị mất, hãy báo cho ban quản lý, ban quý tế hoặc chính quyền xã càng sớm càng tốt.
Tu bổ di tích: vì sao không được tự ý sửa
Một tình huống hay gặp ở các đình làng: mái dột, cột mục, cộng đồng góp tiền muốn sửa ngay. Ý tốt ấy cần đi đúng đường. Với di tích đã xếp hạng, việc tu bổ, phục hồi phải có dự án hoặc báo cáo được cơ quan có thẩm quyền thẩm định, do đơn vị có năng lực thực hiện, nhằm giữ tối đa yếu tố gốc. Thay mái ngói cũ bằng mái tôn, đổ bê tông thay cột gỗ, sơn lại hoành phi bằng màu mới có thể làm mất giá trị mà không thể lấy lại.
Nhiều di tích trên cả nước đã bị "tu bổ" theo kiểu làm mới hoàn toàn, mất đi lớp thời gian vốn là giá trị cốt lõi. Bài học ấy khiến quy định về tu bổ ngày càng chặt. Với cộng đồng, cách đúng là báo cho chính quyền và cơ quan văn hoá khi di tích xuống cấp, đóng góp vào quỹ tu bổ theo hướng dẫn, và tham gia giám sát để công việc được làm đúng.
Với những di tích chưa xếp hạng nhưng có giá trị, như một số đình, miếu, nhà cổ trong vùng, cộng đồng có thể đề nghị cơ quan văn hoá xem xét đưa vào danh mục kiểm kê hoặc lập hồ sơ xếp hạng. Đây là cách bảo vệ lâu dài hơn mọi đợt sửa chữa tự phát.
Hiện vật trong di tích: giữ thế nào
Nhiều di tích ở vùng Hóc Môn, nhất là các đình làng, còn giữ hiện vật quý: sắc phong, hoành phi, câu đối, bao lam chạm khắc, đồ thờ, bia đá. Đây là những thứ dễ bị mất, bị hư hại nhất, do thời tiết nóng ẩm, mối mọt, và cả do trộm cắp. Đã có những vụ mất cắp hiện vật ở các đình làng Nam Bộ.
Những việc cộng đồng có thể làm: lập danh mục hiện vật có ảnh chụp và mô tả, lưu một bản ở đình và một bản ở chính quyền xã; cất giữ sắc phong, giấy tờ cổ ở nơi khô ráo, chống ẩm, chống mối; khoá cửa cẩn thận khi không có người trông; báo ngay khi phát hiện mất mát. Với hiện vật đặc biệt quý, có thể xin ý kiến cơ quan văn hoá về cách bảo quản phù hợp.
Tuyệt đối không bán, cho, đổi hiện vật của di tích, dù được trả giá cao hay được hứa hẹn thay thế bằng đồ mới đẹp hơn. Hiện vật di tích là tài sản chung của cộng đồng và được pháp luật bảo vệ.
Người dân góp phần giữ di tích
Di tích chỉ sống được khi có người quan tâm. Ở vùng Hóc Môn đang đô thị hoá nhanh, người mới đến nhiều, mối liên hệ giữa cư dân và di tích dễ bị đứt. Mỗi người có thể góp phần theo cách của mình: đến thăm, kể cho con cháu nghe, tham gia các dịp lễ, giữ vệ sinh khi đến, và không làm những việc gây hại.
Những người có hiểu biết, có thời gian có thể làm thêm: ghi chép lịch sử di tích từ lời kể người già, chụp ảnh lưu giữ hiện trạng, giúp ban quý tế lập danh mục hiện vật, tham gia các nhóm tình nguyện dọn dẹp. Trường học có thể nhận "chăm sóc" một di tích gần trường, đưa học sinh đến tìm hiểu định kỳ.
Còn với người mua đất, xây nhà, kinh doanh gần di tích, cách góp phần đơn giản nhất là tuân thủ quy định về khu vực bảo vệ, không lấn chiếm, không làm ồn ào trong các dịp lễ. Giữ được di tích là giữ được một phần bản sắc của vùng đất, thứ mà khi mất đi thì không mua lại được.
Đọc bảng giới thiệu và hồ sơ di tích cho đúng
Bảng giới thiệu đặt ở lối vào di tích thường ghi tên di tích, loại hình, cấp xếp hạng, số và ngày của quyết định xếp hạng, tóm tắt lịch sử. Đây là nguồn chính thức gọn nhất tại chỗ. Khi trích dẫn trong bài viết, tài liệu giới thiệu hay bài tập của học sinh, hãy chép đúng tên và cấp xếp hạng từ bảng này, ghi kèm "theo bảng giới thiệu tại di tích".
Hồ sơ khoa học đầy đủ của di tích được lưu ở cơ quan văn hoá. Người nghiên cứu có nhu cầu chính đáng có thể đề nghị được tham khảo theo quy định. Hồ sơ này thường chi tiết hơn nhiều so với bảng giới thiệu, có bản vẽ, ảnh, lý lịch, danh mục hiện vật. Với học sinh làm bài tìm hiểu, chép đúng từ bảng giới thiệu và ghi ngày đến xem là đủ; không nên tự thêm năm xếp hạng hay cấp di tích theo trí nhớ hay theo một trang mạng không rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Di tích cấp quốc gia và cấp thành phố khác nhau thế nào?
Khác nhau ở mức độ giá trị được công nhận và cơ quan quyết định xếp hạng: cấp thành phố do uỷ ban nhân dân thành phố quyết định, cấp quốc gia do bộ phụ trách văn hoá quyết định. Cả hai đều được pháp luật bảo vệ, có khu vực bảo vệ và quy định về tu bổ.
Nhà ở gần đình làng thì xây sửa có cần xin phép thêm không?
Nếu nhà nằm trong khu vực bảo vệ của một di tích đã xếp hạng, việc xây dựng có thể cần thêm ý kiến của cơ quan văn hoá bên cạnh giấy phép xây dựng. Hãy hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý xây dựng để biết thửa đất có thuộc khu vực bảo vệ hay không.
Muốn đề nghị xếp hạng một di tích thì làm thế nào?
Cộng đồng hoặc ban quý tế có thể đề nghị với chính quyền xã và cơ quan văn hoá của thành phố để được hướng dẫn. Việc xếp hạng cần hồ sơ khoa học, nên thường cần sự hỗ trợ của cơ quan chuyên môn. Quy trình cụ thể theo quy định hiện hành.
Đình bị dột, có được tự sửa không?
Với di tích đã xếp hạng, việc tu bổ phải theo quy trình, có thẩm định của cơ quan có thẩm quyền. Trường hợp cần che chắn khẩn cấp để tránh hư hại thêm, hãy báo ngay cho chính quyền và cơ quan văn hoá để được hướng dẫn, không tự ý thay vật liệu gốc.
Phát hiện hiện vật cổ khi đào đất thì làm gì?
Dừng việc đào ở chỗ đó, giữ nguyên hiện trạng, báo ngay cho chính quyền xã hoặc cơ quan văn hoá. Theo pháp luật về di sản văn hoá, hiện vật phát hiện được phải khai báo; tự ý giữ, bán có thể bị xử lý.