Thị trấn Hóc Môn, nay là phần lõi của xã Hóc Môn mới, hình thành quanh chợ Hóc Môn, nơi từ thời Pháp đã là quận lỵ của quận Hóc Môn thuộc tỉnh Gia Định. Sau năm 1975, đây là trung tâm của huyện Hóc Môn; đến ngày 1/7/2025, thị trấn cùng hai xã Tân Hiệp, Tân Xuân hợp thành xã Hóc Môn. Qua mọi lần đổi cấp, khu chợ vẫn là trái tim của vùng.
Bài này kể lịch sử khu trung tâm theo những gì nói được chắc: vai trò quận lỵ, chợ, các tuyến đường nối với Sài Gòn, phố buôn bán, và các lớp kiến trúc còn thấy. Những chi tiết như năm xây chợ, năm mở từng tuyến đường được các nguồn nêu chưa khớp nhau, nên bài chỉ nói ở mức thời kỳ.
Vì sao trung tâm mọc quanh chợ
Ở Nam Bộ, rất nhiều thị trấn bắt đầu từ một cái chợ. Chợ mọc ở chỗ thuận đường, nơi các ngả đi từ làng ra gặp nhau và có lối nối về thị tứ lớn. Người buôn bán dựng nhà quanh chợ, rồi tiệm thuốc, tiệm may, tiệm vàng, quán ăn theo nhau mở ra. Khi chính quyền cần đặt một trụ sở cai trị cho vùng, họ thường chọn đúng chỗ đông đúc ấy.
Chợ Hóc Môn ra đời theo đúng con đường đó. Nó nằm ở chỗ gặp nhau của các ngả từ Bà Điểm, Xuân Thới, Tân Thới, Đông Thạnh và đường lên phía Củ Chi, Tây Ninh. Nông sản từ các làng đổ về, hàng hoá từ Sài Gòn lên, người qua lại đông. Thời Pháp, khi quận Hóc Môn được lập, quận lỵ đặt ở khu chợ này, kéo theo dinh quận, đồn, trường học, nhà thương nhỏ, bưu điện.
Năm xây dựng chợ có mái kiên cố đầu tiên và các lần xây lại được các nguồn kể khác nhau, nên khi cần con số chính xác hãy hỏi ban quản lý chợ hoặc tra hồ sơ của địa phương. Điều chắc là khu chợ đã hoạt động liên tục rất lâu, đổi mái, đổi sạp nhiều lần nhưng không đổi chỗ.
Quận lỵ thời Pháp: bộ máy và đời sống phố chợ
Một quận lỵ thời Pháp ở Nam Kỳ thường có dinh quận, nơi viên quận trưởng người Việt làm việc dưới sự giám sát của chính quyền tỉnh; có đồn lính, có trường sơ học, có nơi thu thuế, có nhà việc của làng sở tại. Quanh đó là dãy phố buôn bán, phần nhiều nhà một tầng hoặc hai tầng, mái ngói, mặt tiền mở ra đường, nhiều tiệm do người Hoa làm chủ, xen với tiệm của người Việt.
Đời sống phố chợ Hóc Môn khi ấy xoay quanh nhịp nông nghiệp của các làng xung quanh. Mùa thu hoạch, chợ đông hơn, tiền vào nhiều hơn, tiệm vàng, tiệm vải bán chạy. Mùa giáp hạt, người làng mang đồ ra cầm, vay mượn. Khu chợ cũng là nơi tin tức lan nhanh nhất: thông báo của quận dán ở chợ, chuyện thời sự kể ở quán nước, người đọc báo đọc to cho người khác nghe.
Chính vì là trung tâm quyền lực và đông người, khu chợ Hóc Môn cũng là nơi diễn ra những cảnh đau thương. Nhiều tài liệu ghi lại việc chính quyền thực dân xử tử những người lãnh đạo khởi nghĩa Mười tám thôn vườn trầu ở khu chợ này cuối thế kỷ XIX, để răn đe dân chúng. Chi tiết về sự kiện này được viết ở mục di tích lịch sử của trang.
Đường xe lửa Sài Gòn – Hóc Môn và các ngả đường cũ
Theo nhiều tài liệu viết về giao thông Sài Gòn xưa, đầu thế kỷ XX từng có một tuyến xe lửa nhỏ, kiểu xe lửa đường phố, nối Sài Gòn với Gò Vấp và Hóc Môn, chở khách và hàng hoá. Tuyến này hoạt động trong một thời gian rồi ngừng, đường ray bị dỡ bỏ, nay không còn dấu vết rõ trên mặt đất. Năm mở tuyến, năm ngừng chạy và lộ trình chi tiết được các nguồn ghi khác nhau, nên bài chỉ nêu ở mức chắc chắn là tuyến ấy từng tồn tại.
Bên cạnh đường sắt, con đường bộ từ Sài Gòn qua Gò Vấp lên Hóc Môn rồi đi tiếp về phía Củ Chi, Tây Ninh là trục giao thông lâu đời của vùng. Con đường này về sau được nâng cấp, trải nhựa, và phần lớn lộ trình của nó trùng với các trục đường lớn hiện nay. Xe đò, xe ngựa, rồi xe lam, xe buýt lần lượt thay nhau chạy trên đó.
Với lịch sử khu trung tâm, điều đáng chú ý là việc có đường sắt và đường bộ nối thẳng với Sài Gòn đã giúp chợ Hóc Môn trở thành điểm trung chuyển nông sản quan trọng, và giúp người Hóc Môn đi lại Sài Gòn thuận hơn nhiều vùng ven khác. Mối quan hệ chặt chẽ ấy kéo dài tới ngày nay, dưới hình thức khác.
Các lớp thời gian còn thấy quanh khu chợ
Đi bộ một vòng quanh khu chợ Hóc Môn với con mắt để ý, bạn có thể nhận ra nhiều lớp thời gian chồng lên nhau:
- Nhà phố cũ một hai tầng mặt tiền hẹp, cửa gỗ hoặc cửa sắt kéo, có khi còn hàng chữ đắp nổi đã mờ trên trán nhà. Đây là lớp nhà buôn bán từ trước 1975, phần lớn đã sửa lại nhiều lần.
- Nhà ống ba bốn tầng xây từ những năm 1990–2000 trở đi, ốp gạch men, kính màu, chen giữa các nhà cũ. Lớp này phản ánh thời kỳ buôn bán phát đạt khi dân số tăng nhanh.
- Các công trình công cộng như trường học, trụ sở cơ quan, bưu điện, có cái giữ vị trí từ thời quận lỵ, có cái xây mới hoàn toàn. Vị trí của chúng thường không đổi dù kiến trúc đã khác.
- Đình, chùa, miếu trong khu dân cư quanh chợ, nhiều nơi có tuổi đời lâu hơn mọi công trình khác, là mốc ổn định nhất của khu phố.
- Lối đi trong chợ và các hẻm buôn bán vẫn giữ nhịp chợ quê: họp sớm, đông từ tờ mờ sáng, thưa dần khi nắng lên, chiều có phiên muộn cho người đi làm về.
Khi chụp ảnh hay ghi chép khu phố cũ, nên tôn trọng người buôn bán và người ở: hỏi trước khi chụp cận cảnh, không chắn lối đi, không vào nhà riêng. Những ngôi nhà cũ còn lại hầu hết là nhà đang có người ở, không phải điểm tham quan.
Từ trung tâm huyện đến lõi xã Hóc Môn
Sau năm 1975, khu chợ Hóc Môn tiếp tục là trung tâm hành chính, thương mại của huyện Hóc Môn. Các cơ quan của huyện, toà án, bệnh viện, trường trung học phổ thông lớn của vùng tập trung quanh đây hoặc dọc các trục đường dẫn vào. Thị trấn Hóc Môn trở thành đơn vị hành chính riêng, nhỏ về diện tích nhưng đông đúc, là nơi người các xã trong huyện đổ về làm giấy tờ, khám bệnh, mua sắm.
Từ ngày 1/7/2025, khi cấp huyện bị bỏ, thị trấn cùng xã Tân Hiệp, xã Tân Xuân hợp thành xã Hóc Môn. Các cơ quan cấp huyện chuyển đổi chức năng theo mô hình mới; một số trụ sở được dùng cho xã mới, một số dùng cho việc khác. Người dân các xã khác như Bà Điểm, Đông Thạnh nay làm phần lớn giấy tờ ở xã của mình, không còn phải lên "huyện" như trước.
Dù vậy, khu chợ Hóc Môn vẫn giữ sức hút của một trung tâm vùng. Người từ bốn xã vẫn về đây đi chợ lớn, mua sắm đồ đạc, ăn uống. Vai trò trung tâm không do văn bản quyết định mà do thói quen và vị trí, và cả hai thứ ấy không đổi trong một sớm một chiều.
Gìn giữ ký ức khu trung tâm
So với các vùng ven khác, khu trung tâm Hóc Môn chưa có nhiều công trình nghiên cứu, sách ảnh riêng về lịch sử phố chợ. Phần lớn ký ức nằm trong ảnh gia đình, trong trí nhớ của những người buôn bán lâu năm, trong vài tấm bưu ảnh cũ chụp chợ và dinh quận thời Pháp. Đó là thứ tư liệu dễ mất nhất khi các thế hệ đổi thay và nhà cũ bị xây lại.
Một số việc nhỏ mà người dân, trường học, nhóm yêu lịch sử có thể làm: sưu tầm ảnh cũ của khu chợ, ghi ngày tháng và người chụp; phỏng vấn những gia đình buôn bán lâu đời về chuyện phố chợ những năm trước; chụp lại các mặt tiền nhà cũ trước khi chúng bị sửa. Gom lại, những thứ ấy có thể thành một cuốn album hay một buổi trưng bày nhỏ ở nhà văn hoá.
Điều quan trọng khi làm là ghi rõ nguồn và thời điểm của từng tấm ảnh, từng lời kể. Một bức ảnh không rõ năm chụp, một câu chuyện không rõ ai kể, sau vài lần chia sẻ trên mạng sẽ bị gán cho những thời điểm, địa điểm sai. Giữ ký ức đúng cũng quan trọng như giữ ký ức.
Thị trấn lan ra Tân Hiệp, Tân Xuân: đường ranh mờ dần
Thị trấn Hóc Môn trước năm 2025 có diện tích nhỏ, bao lấy khu chợ và các dãy phố quanh đó. Hai xã Tân Hiệp và Tân Xuân nằm sát bên, một thời là vùng vườn ruộng cung cấp rau, lúa cho chợ. Trong vài chục năm gần đây, nhà cửa từ thị trấn lan dần ra hai xã này theo các trục đường, đến mức người đi đường khó nhận ra chỗ nào hết thị trấn, chỗ nào bắt đầu xã.
Việc gom thị trấn với Tân Hiệp, Tân Xuân thành xã Hóc Môn năm 2025 vì vậy chỉ hợp thức hoá một thực tế đã có: ba đơn vị đã gắn thành một khu dân cư liền mạch, cùng xoay quanh chợ Hóc Môn, cùng dùng chung trường lớp, bệnh viện, bến xe. Ở phía xa trung tâm của hai xã cũ vẫn còn những mảng vườn, ruộng rau và các con đường nhỏ rợp bóng cây, nhắc rằng chưa lâu trước đây nơi này còn là quê.
Với người tìm hiểu lịch sử, mỗi khu vực trong xã Hóc Môn mới có một lớp quá khứ riêng: khu chợ là lớp thị tứ, quận lỵ; vùng Tân Hiệp, Tân Xuân là lớp làng vườn. Khi ghi chép, nên giữ sự phân biệt ấy, thay vì gộp tất cả thành "thị trấn Hóc Môn xưa". Một lời kể của người già ở Tân Xuân về ruộng rau và một lời kể của người buôn bán lâu năm ở chợ là hai mảng ký ức khác nhau, cùng quý. Ghi rõ người kể sống ở khu nào giúp người đọc sau này đặt lời kể vào đúng chỗ trên bản đồ.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Hóc Môn được xây từ năm nào?
Các nguồn nêu năm xây chợ có mái kiên cố đầu tiên và các lần xây lại chưa thống nhất. Điều chắc chắn là khu chợ đã hoạt động liên tục từ rất lâu, từng là trung tâm quận lỵ thời Pháp. Muốn có năm chính xác, nên hỏi ban quản lý chợ hoặc tra hồ sơ địa phương.
Thị trấn Hóc Môn bây giờ thuộc xã nào?
Từ ngày 1/7/2025, thị trấn Hóc Môn cùng xã Tân Hiệp và xã Tân Xuân hợp thành xã Hóc Môn, trực thuộc TP Hồ Chí Minh. Khu chợ Hóc Môn nằm trong xã Hóc Môn mới.
Có thật từng có xe lửa từ Sài Gòn lên Hóc Môn không?
Nhiều tài liệu về giao thông Sài Gòn xưa ghi nhận đầu thế kỷ XX có tuyến xe lửa nhỏ nối Sài Gòn với Gò Vấp và Hóc Môn. Tuyến này đã ngừng từ lâu, đường ray bị dỡ. Năm mở, năm ngừng và lộ trình chi tiết được các nguồn ghi khác nhau.
Dinh quận Hóc Môn thời Pháp còn không?
Các tài liệu phổ thông không cho biết rõ công trình dinh quận thời Pháp còn giữ được đến nay hay đã bị thay thế. Nếu quan tâm, bạn có thể hỏi những người cao tuổi ở khu chợ hoặc tra hồ sơ di tích, kiến trúc của thành phố.
Tìm ảnh cũ về chợ Hóc Môn ở đâu?
Có thể bắt đầu từ các bộ sưu tập bưu ảnh Đông Dương đã được số hoá, các kho ảnh của thư viện và trung tâm lưu trữ, và ảnh gia đình của người buôn bán lâu năm. Khi dùng lại, nhớ ghi rõ nguồn và năm chụp nếu biết.