Tháng 11 năm 1939, Hội nghị lần thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương họp ở Bà Điểm, Hóc Môn, tỉnh Gia Định, do Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ chủ trì. Hội nghị được sách lịch sử coi là bước chuyển hướng chỉ đạo quan trọng: đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai vừa nổ ra. Việc chọn Bà Điểm cho thấy vùng đất này là nơi được tin cậy cho hoạt động bí mật sát Sài Gòn.
Bài này trình bày bối cảnh, nội dung chính của hội nghị theo cách sách giáo khoa lịch sử và các tài liệu chính thức ghi nhận, giải thích vì sao Bà Điểm được chọn, và dấu ấn của sự kiện với vùng đất. Bài không đi vào tranh luận lý luận, cũng không mô tả chi tiết ngôi nhà hay diễn biến từng buổi họp mà tư liệu phổ thông không nêu rõ.
Bối cảnh: tháng 9 năm 1939 thay đổi tất cả
Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Đức tấn công Ba Lan; hai ngày sau, Anh và Pháp tuyên chiến với Đức. Chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu. Ở Đông Dương, chính quyền thuộc địa lập tức thi hành chính sách thời chiến: cấm các hoạt động chính trị công khai, đóng cửa báo chí tiến bộ, bắt bớ những người hoạt động, tăng cường bắt lính, bắt phu, thu thuế để phục vụ chiến tranh.
Giai đoạn 1936–1939 trước đó là thời kỳ các phong trào ở Đông Dương có thể hoạt động công khai, nửa công khai ở mức độ nhất định, với các cuộc mít tinh, báo chí, hội đoàn. Sự thay đổi đột ngột tháng 9 năm 1939 buộc các phong trào phải chuyển vào bí mật, rút về nông thôn, và xem lại đường lối cho phù hợp với hoàn cảnh mới.
Hội nghị tháng 11 năm 1939 ra đời trong bối cảnh ấy, chỉ khoảng hai tháng sau khi chiến tranh nổ ra. Đó là lúc cần một quyết định nhanh về hướng đi, khi các điều kiện hoạt động công khai đã biến mất và chiến tranh mở ra những khả năng mới cho phong trào giải phóng ở các thuộc địa.
Hội nghị họp ở đâu, khi nào, ai chủ trì
Theo sách giáo khoa lịch sử và các tài liệu chính thức, Hội nghị lần thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương họp từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 11 năm 1939 tại Bà Điểm, Hóc Môn, tỉnh Gia Định. Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ chủ trì hội nghị. Các tài liệu cũng ghi nhận sự có mặt của một số nhân vật lãnh đạo khác; danh sách người dự nên tra trong tài liệu chính thức để tránh thiếu sót.
Bà Điểm khi ấy là một vùng nông thôn với vườn trầu, ruộng lúa, xóm làng rải rác, cách trung tâm Sài Gòn không xa. Hội nghị diễn ra trong điều kiện bí mật, được bảo vệ bởi cơ sở quần chúng ở địa phương. Ngôi nhà, địa điểm cụ thể nơi diễn ra hội nghị được các tài liệu và các công trình ghi dấu ở địa phương giới thiệu; khi cần chính xác, nên dựa vào thông tin chính thức của chính quyền và cơ quan quản lý di tích.
Không lâu sau hội nghị, đầu năm 1940, Nguyễn Văn Cừ bị chính quyền thực dân bắt ở Sài Gòn. Ông bị xử bắn ở Hóc Môn năm 1941, cùng một số nhà lãnh đạo khác. Như vậy, đất Hóc Môn – Bà Điểm gắn với ông ở cả hai thời điểm: nơi ông chủ trì một hội nghị quan trọng, và nơi ông hy sinh.
Nội dung chính của hội nghị theo sách lịch sử
Sách giáo khoa lịch sử Việt Nam tóm tắt những điểm chính của Hội nghị tháng 11 năm 1939 như sau. Bài này trình bày lại ở dạng gọn, không bình luận lý luận:
- Đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Hội nghị xác định nhiệm vụ trước mắt là đánh đổ đế quốc và tay sai, giải phóng các dân tộc Đông Dương, làm cho Đông Dương hoàn toàn độc lập.
- Tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất. Thay vào đó là các khẩu hiệu tịch thu ruộng đất của đế quốc và địa chủ phản bội quyền lợi dân tộc, chống tô cao, lãi nặng, nhằm tập hợp rộng rãi các tầng lớp.
- Thành lập Mặt trận Thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương. Một hình thức tập hợp mọi lực lượng chống đế quốc, thay cho hình thức mặt trận của giai đoạn trước.
- Chuyển phương pháp hoạt động. Từ đấu tranh công khai, nửa công khai sang hoạt động bí mật, chuẩn bị cho khả năng khởi nghĩa giành chính quyền khi có thời cơ.
Sách lịch sử đánh giá hội nghị này đánh dấu bước mở đầu cho sự chuyển hướng chỉ đạo, được hoàn chỉnh ở các hội nghị sau, đặc biệt là Hội nghị lần thứ tám tháng 5 năm 1941. Với người đọc phổ thông, đây là những điểm đủ để hiểu vì sao hội nghị được nhắc tới trong mọi bài học lịch sử giai đoạn 1939–1945.
Vì sao chọn Bà Điểm
Không có tài liệu nào giải thích đầy đủ lý do chọn địa điểm, nhưng có thể nhận ra một số điều kiện thuận lợi từ hoàn cảnh. Thứ nhất, vùng Hóc Môn – Bà Điểm có phong trào quần chúng vững từ những năm 1930, với cơ sở ở nhiều làng, có người tin cậy để bảo vệ và che giấu. Thứ hai, vị trí gần Sài Gòn thuận cho việc đi lại của những người hoạt động ở thành phố, mà vẫn có cảnh quan nông thôn kín đáo.
Thứ ba, vùng vườn trầu, vườn cây với nhiều lối đi nhỏ, nhà cửa rải rác giữa vườn là môi trường thuận cho hoạt động bí mật: dễ quan sát người lạ, dễ rút đi khi có động. Truyền thống phản kháng từ thời khởi nghĩa Mười tám thôn vườn trầu, dù cách nửa thế kỷ, cũng là một phần của bầu không khí địa phương.
Những điều trên là suy luận từ hoàn cảnh, không phải trích dẫn lý do chính thức. Khi viết, nên dùng các cụm như "có thể vì", "hoàn cảnh cho thấy", thay vì khẳng định chắc chắn.
Dấu ấn của hội nghị với vùng đất
Với Bà Điểm và vùng Hóc Môn, việc một hội nghị như vậy diễn ra trên đất mình là niềm tự hào được nhắc tới trong mọi tài liệu giới thiệu vùng đất. Sự kiện được đưa vào bài học lịch sử địa phương, được nhắc trong các dịp kỷ niệm, và góp phần giải thích vì sao tên Bà Điểm quen thuộc với cả những người chưa từng đến đây.
Sự kiện cũng làm rõ một điều về vị trí của Hóc Môn – Bà Điểm trong lịch sử cận đại: đây không chỉ là vùng nông thôn ven đô, mà là một trong những địa bàn được tin cậy nhất cho hoạt động bí mật ở Nam Kỳ thời kỳ ấy. Điều đó cũng có nghĩa là vùng đất này chịu sự theo dõi, đàn áp gắt gao của chính quyền thực dân, nhất là sau Nam Kỳ khởi nghĩa năm 1940.
Hôm nay, các công trình ghi dấu sự kiện ở địa phương, nếu bạn muốn đến xem, nên được tìm hiểu qua thông tin chính thức của chính quyền xã Bà Điểm và cơ quan quản lý di tích để biết vị trí, giờ mở cửa và quy định tham quan.
Đọc về hội nghị cho đúng mực
Hội nghị tháng 11 năm 1939 là một sự kiện chính trị, và các tài liệu viết về nó phần lớn là tài liệu chính thức. Khi đọc, người đọc phổ thông nên phân biệt ba lớp: sự kiện (họp khi nào, ở đâu, ai chủ trì), nội dung quyết định (những điểm chính đã được sách giáo khoa tóm tắt), và đánh giá ý nghĩa (cách các tài liệu nhìn nhận vai trò của hội nghị). Ba lớp ấy có mức độ chắc chắn và tính chất khác nhau.
Lớp sự kiện là lớp chắc nhất, được ghi nhận thống nhất. Lớp nội dung được tóm tắt ổn định qua nhiều thế hệ sách giáo khoa. Lớp đánh giá là lớp diễn giải; người đọc có thể tìm hiểu thêm qua các công trình nghiên cứu lịch sử để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Với trang thông tin về vùng đất Hóc Môn, mục đích khi nhắc tới hội nghị là giúp người đọc hiểu một lớp lịch sử của nơi họ sống hoặc ghé thăm, không phải để bàn luận chính trị. Những ai muốn đi sâu nên tìm đến các nguồn chuyên ngành.
Nguyễn Văn Cừ: vài nét theo sách sử
Nguyễn Văn Cừ sinh năm 1912 ở Từ Sơn, Bắc Ninh, tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn rất trẻ, từng bị tù đày ở Côn Đảo. Năm 1938, khi mới khoảng hai mươi sáu tuổi, ông được bầu làm Tổng Bí thư. Sách lịch sử nhắc tới ông như một nhà lãnh đạo trẻ, có tác phẩm lý luận "Tự chỉ trích" viết năm 1939, và là người chủ trì Hội nghị tháng 11 năm 1939 ở Bà Điểm.
Đầu năm 1940, ông bị bắt ở Sài Gòn. Sau Nam Kỳ khởi nghĩa, chính quyền thực dân đưa ông cùng nhiều người khác ra toà, kết án tử hình. Ngày 28 tháng 8 năm 1941, ông bị xử bắn ở Hóc Môn cùng một số nhà lãnh đạo khác, theo ghi nhận của các tài liệu lịch sử. Khi ấy ông chưa tròn ba mươi tuổi.
Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trường học trên cả nước. Với vùng Hóc Môn – Bà Điểm, ông là một trong những nhân vật lịch sử gắn với đất này ở cả nơi làm việc lẫn nơi hy sinh. Người muốn tìm hiểu kỹ hơn nên đọc các tiểu sử chính thức đã xuất bản thay vì các bản tóm tắt trên mạng.
Từ hội nghị tới Nam Kỳ khởi nghĩa: một năm dồn dập
Khoảng thời gian từ tháng 11 năm 1939 đến tháng 11 năm 1940 là một năm dồn dập với vùng Hóc Môn – Bà Điểm. Sau hội nghị, phong trào chuyển vào bí mật, các cơ sở ở nông thôn được củng cố. Trong năm 1940, chính quyền thực dân đẩy mạnh bắt bớ; nhiều nhà lãnh đạo lần lượt bị bắt, trong đó có Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai.
Giữa năm 1940, nước Pháp thua trận ở châu Âu; tháng 9, Nhật vào Bắc Kỳ; cuối năm, xung đột biên giới với Thái Lan khiến chính quyền thuộc địa bắt lính người Việt đưa đi. Trong bối cảnh ấy, Xứ ủy Nam Kỳ quyết định chuẩn bị khởi nghĩa, và đêm 22 rạng 23 tháng 11 năm 1940, Nam Kỳ khởi nghĩa nổ ra, trong đó có Hóc Môn – Bà Điểm.
Nhìn liền một mạch như vậy, có thể thấy vì sao vùng đất này được nhắc nhiều trong lịch sử giai đoạn 1939–1941: chỉ trong khoảng hai năm, nơi đây chứng kiến một hội nghị quan trọng, một cuộc khởi nghĩa và những cuộc hành quyết. Diễn biến khởi nghĩa ở vùng này được kể ở bài riêng trong mục.
Câu hỏi thường gặp
Hội nghị Trung ương lần thứ sáu họp ở đâu?
Theo sách giáo khoa lịch sử và tài liệu chính thức, Hội nghị lần thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương họp từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 11 năm 1939 tại Bà Điểm, Hóc Môn, tỉnh Gia Định, nay thuộc xã Bà Điểm, TP Hồ Chí Minh.
Ai chủ trì hội nghị tháng 11 năm 1939?
Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ chủ trì hội nghị. Đầu năm 1940 ông bị chính quyền thực dân bắt ở Sài Gòn và năm 1941 bị xử bắn ở Hóc Môn cùng một số nhà lãnh đạo khác.
Nội dung quan trọng nhất của hội nghị là gì?
Sách lịch sử nhấn mạnh việc đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất, thành lập Mặt trận Thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương và chuyển sang hoạt động bí mật.
Nơi diễn ra hội nghị có còn dấu tích không?
Địa phương có các công trình ghi dấu sự kiện. Vị trí cụ thể, hiện trạng và quy định tham quan nên tra thông tin chính thức của chính quyền xã Bà Điểm hoặc cơ quan quản lý di tích, vì các bài viết trên mạng nêu không thống nhất.
Vì sao hội nghị chọn Bà Điểm?
Không có tài liệu nêu đầy đủ lý do. Từ hoàn cảnh có thể thấy Bà Điểm có phong trào quần chúng vững, gần Sài Gòn mà vẫn kín đáo, cảnh quan vườn cây thuận cho hoạt động bí mật. Đây là suy luận, không phải lý do được ghi chép chính thức.